Astigmat Nedir? Belirtileri, Dereceleri ve Nasıl Düzeltilir?

Astigmat nedir sorusunun kısa cevabı şu: korneanın (gözün en öndeki saydam tabaka) ya da göz merceğinin her yönde aynı kavise sahip olmamasıdır. Bu yüzden ışık retinada tek bir noktada toplanamaz; görüntü hem uzakta hem yakında bulanık, gölgeli ya da çarpık görünür. Hafif astigmat çok yaygındır ve çoğu zaman şikâyet yapmaz. Belirgin olduğunda gözlük, torik kontakt lens, lazer ya da torik mercekle düzeltilir.

Astigmat nedir, gözde ne değişir?

Astigmat bir kırma kusurudur; yani bir göz hastalığı değil, gözün ışığı odaklama biçimindeki bir farklılıktır. Kornea ya da göz merceği bir yönde daha dik, ona dik açıdaki yönde daha yassı olduğu için ışık iki ayrı odakta toplanır.

Bir basketbol topuyla yumurtanın yan yüzünü düşünün. Topun yüzeyi her yönde aynı eğimdedir. Yumurta ise uzun ekseni boyunca yassı, kısa ekseni boyunca daha kavislidir. Astigmatlı kornea yumurtaya benzer. Göz tek bir noktaya baktığında beyin o noktayı kısa bir çizgi ya da kenarları dağılmış bir leke olarak algılar.

Astigmatın kaynağı çoğu zaman korneadır; buna korneal astigmat denir. Daha az sıklıkla göz merceğinin şekli sorumludur (lentiküler astigmat). İkisi aynı gözde birlikte bulunabilir. Muayenede toplam astigmatın ne kadarının korneadan geldiği ayrıca ölçülür, çünkü tedavi seçimi buna göre değişir.

Astigmat neden olur?

Astigmatın neden geliştiği tam olarak bilinmiyor, ancak ailesel yatkınlığın rolü olduğu biliniyor. Pek çok kişi astigmatla doğar; bir kısmında çocuklukta ya da genç erişkinlikte ortaya çıkar. Bilinen nedenler şunlardır:

• Doğuştan gelen kornea şekli ve ailesel yatkınlık
• Keratokonus gibi kornea hastalıkları (korneanın incelip koni biçiminde öne doğru çıkması)
• Göze alınan darbe ya da kornea yarası sonrası kalan iz
• Katarakt ya da kornea ameliyatı gibi geçirilmiş göz cerrahileri
• Göz kapağındaki büyük bir şişliğin (ör. şalazyon) korneaya baskı yapması

Loş ışıkta kitap okumak, televizyona yakın oturmak ya da uzun süre ekrana bakmak astigmata yol açmaz. Bu alışkanlıklar göz yorgunluğunu artırabilir, ama korneanın şeklini değiştirmez.

Astigmat belirtileri nelerdir?

Astigmatın tipik belirtisi her mesafede bulanık ya da gölgeli görmedir; buna göz yorgunluğu, baş ağrısı ve gece ışıkların çevresinde parlama eşlik edebilir. Hafif astigmat hiçbir belirti vermeyebilir ve ilk kez rutin bir muayenede fark edilir.

• Uzakta ve yakında bulanık, gölgeli ya da çarpık görme
• Harflerin kenarında ikinci, silik bir çizgi; tek gözle bakarken bile çift görme
• 8 ile B, 3 ile 8, H ile N gibi benzer şekilleri karıştırma
• Net görmek için gözleri kısma
• Uzun okuma ya da ekran çalışmasından sonra göz yorgunluğu; alında ve şakaklarda baş ağrısı
• Gece araç kullanırken farların ve sokak lambalarının çevresinde ışık çizgileri, hale ya da parlama

Belirtiler akşam saatlerinde, yorgunken ve loş ortamda belirginleşir. Karanlıkta göz bebeği genişler ve korneanın daha geniş bir bölümü görmeye katılır; astigmatın etkisi de bu yüzden gece daha çok hissedilir.

Çocuklar bulanık görmeyi çoğu zaman söylemez. Dünyayı hep öyle gördükleri için bunu normal sanırlar. Göz kısma, sık göz ovuşturma, baş ağrısı yakınması, okumaktan kaçınma ve ödev sırasında çabuk yorulma bir göz muayenesi gerektiğini düşündürür.

Astigmat mide bulantısı ya da baş dönmesi yapar mı?

Astigmat doğrudan mide bulantısı yapan bir durum değildir. Ancak düzeltilmemiş belirgin astigmatta gözler saatlerce net görmeye çalışırken yorulur; bazı kişilerde baş ağrısına hafif bulantı ve sersemlik hissi eşlik edebilir.

Yeni astigmat gözlüğüne geçişte de benzer bir dönem yaşanabilir. İlk günlerde zemin eğik, kapı kasaları kavisli ya da nesneler olduğundan farklı boyda görünebilir; hafif baş dönmesi olabilir. Bu uyum çoğu kişide birkaç gün ile iki hafta arasında geçer. Geçmiyorsa gözlüğün numarası, aksı ve camların göz bebeğine göre ortalanması yeniden kontrol edilmelidir.

Bulantı aniden başladıysa ve göz ağrısı, gözde kızarıklık, ışıkların çevresinde gökkuşağı renkli haleler ya da görmede hızlı azalmayla birlikteyse bunun astigmatla ilgisi yoktur. Bu tablo akut göz tansiyonu krizi (açı kapanması glokomu) gibi acil bir durum olabilir; aynı gün göz acil servisine başvurun.

Astigmatlı göz nasıl görür?

Astigmatlı göz görüntüyü bir yönde daha çok bulanıklaştırır: bazı çizgiler net, onlara dik açıdaki çizgiler silik görünür. Hangi yönün etkileneceğini astigmatın yönü, yani aksı belirler.

Astigmatın yönüne göre bir pencerenin dikey çerçeveleri keskin, yatay pervazları gölgeli görünebilir ya da tam tersi olabilir. Tabeladaki harflerin kenarları birbirine karışır. Gece bir sokak lambası yuvarlak bir ışık yerine yıldız ya da uzun bir ışık çubuğu gibi görülebilir.

Yaklaşık 1,75 diyoptri düzeltilmemiş astigmatta uzaktaki tabelalar çoğu zaman seçilir, ama harfler çift kenarlı ve gölgeli görünür; ekrandaki küçük yazılar kısa sürede yorar. Aynı dereceye sahip iki kişi bunu farklı hissedebilir. Eşlik eden miyop ya da hipermetrop, yaş ve astigmatın yönü algıyı değiştirir.

Yetişkinlerde düzenli astigmat doğru gözlük ya da lensle genellikle tamamen netleşir. Gözlükle bile netleşmeyen görme ise düzensiz astigmatı ya da başka bir göz sorununu düşündürür ve ayrıca araştırılır.

Astigmat dereceleri: 0,75, 1,75 ya da 3 derece ne anlama gelir?

Astigmat diyoptriyle ölçülür; halk arasında buna “derece” ya da “numara” denir. Çoğu insanda 0,5–0,75 diyoptri civarında astigmat vardır, 1,5 diyoptri ve üzeri ise genellikle net görmek için gözlük ya da lens gerektirir. Hafif, orta ve yüksek ayrımı kaynaktan kaynağa değişir; aşağıdaki tablo yaklaşık bir yol haritasıdır.

“0,75 astigmat nedir?” diye soranlara kısa cevap: hafif ve sık görülen bir astigmattır. Şikâyetiniz yoksa ve başka numaranız bulunmuyorsa çoğu zaman gözlük gerekmez. Uzun ekran çalışmasında gözleriniz yoruluyorsa düşük numaralı bir gözlük işe yarayabilir.

“1,75 astigmat çok mu?” sorusunun cevabı: ortalamanın belirgin üzerindedir ama nadir değildir. Bu düzeyde çoğu kişi gözlükle belirgin biçimde daha rahat görür. 3 derece astigmat ise yüksek kabul edilir. Görmeyi açıkça etkiler; özellikle genç yaşta ortaya çıktıysa ya da kısa sürede arttıysa korneanın ayrıntılı haritası çıkarılır.

Çocuklarda gözlük eşiği daha düşük tutulabilir. Amaç yalnız net görmek değil, görmenin normal gelişmesini sağlamaktır.

Reçetede astigmat nasıl yazılır?

Gözlük reçetesinde astigmatın miktarı CYL (silindir) satırında, yönü ise AX (aks) satırında 0 ile 180 derece arasında yazılır. SPH satırı miyop ya da hipermetrop numarasıdır. CYL satırı boşsa ya da sıfırsa ölçülebilir bir astigmatınız yok demektir.

Aynı astigmat iki farklı biçimde yazılabilir. Bazı reçeteler silindiri eksi, bazıları artı işaretle gösterir. “SPH -1,00 / CYL -1,50 / AX 180” ile “SPH -2,50 / CYL +1,50 / AX 90” optik olarak aynı gözlüğü tarif eder. İki reçeteyi karşılaştırırken bu yüzden yalnız sayılara değil, işaretlere ve akslara da bakın.

Astigmat türleri ve keratokonusla ilişkisi

Astigmat, eşlik eden kırma kusuruna ve korneanın düzenli olup olmamasına göre sınıflandırılır. Bu ayrım hangi düzeltme yönteminin uygun olduğunu doğrudan etkiler.

Astigmatların büyük çoğunluğu düzenli ve yıllarca durağandır. Dikkat gerektiren tablo, astigmatın genç yaşta hızla artmasıdır. Ergenlikte ya da yirmili yaşlarda numara her muayenede değişiyor, astigmatın aksı kayıyor ve gözlük görmeyi tam düzeltmiyorsa keratokonus düşünülür. Alerjisi olan, gözlerini sık ovuşturan ya da ailesinde keratokonus bulunan gençlerde bu olasılık daha yüksektir.

Keratokonus şüphesinde standart gözlük ölçümü yetmez; korneanın ön ve arka yüzeyi topografi ve tomografiyle haritalanır. Erken yakalanan keratokonusta ilerlemeyi yavaşlatmaya ya da durdurmaya yönelik tedaviler uygulanabildiği için bu tarama değerlidir. Lazer göz ameliyatı öncesi yapılan ayrıntılı ölçümlerin bir amacı da bu gizli kornea sorunlarını ortaya çıkarmaktır.

Astigmat geçer mi, gözlük kullanılmazsa ne olur?

Astigmat kendiliğinden geçmez. Gözlük, lens ya da göz egzersizleri korneanın şeklini kalıcı olarak değiştirmez. Astigmatın miktarı ve yönü yaşla değişebilir; bu yüzden reçetenin zaman zaman yenilenmesi gerekir.

Yetişkinlikte gözlük kullanmamak göze kalıcı zarar vermez ve astigmatı artırmaz. Bedeli konfordur: bulanık görme, göz yorgunluğu, baş ağrısı ve gece sürüşünde zorlanma. Belirgin astigmatı olan biri gece direksiyonda ışık çizgileri yüzünden yayaları ve yol çizgilerini geç seçebilir. Bu, gözlük için tek başına yeterli bir nedendir.

İleri yaşlarda astigmatın yönü değişebilir; göz merceğinde başlayan katarakt da yeni bir astigmata yol açabilir. Eski gözlük bir süre sonra yetersiz geliyorsa nedeni yalnız numara değişikliği olmayabilir; muayenede merceğin durumu da değerlendirilir.

Çocuklarda astigmat ve tembel göz

Çocuklarda durum farklıdır. Görme sistemi ilk çocukluk yıllarında gelişir. Bu dönemde retinaya sürekli bulanık görüntü düşen göz net görmeyi öğrenemeyebilir; buna tembel göz (ambliyopi) denir.

Risk iki durumda belirgin artar: astigmatın yüksek olması ya da iki göz arasında büyük fark bulunması. Tek gözünde astigmatı olan çocuk diğer gözüyle net gördüğü için hiç şikâyet etmeyebilir; sorun genellikle tarama muayenesinde ortaya çıkar. Erken fark edilen tembel göz gözlük ve gerekirse kapama tedavisiyle genellikle iyi sonuç verir. Yaş ilerledikçe tedaviye yanıt azalır.

Çocuklarda astigmatın doğru ölçümü için göz bebeğini büyüten ve odaklanmayı geçici olarak gevşeten damla (sikloplejik damla) kullanılır. Gözlük verildiyse genelde tam gün takılması ve reçetenin düzenli aralıklarla kontrol edilmesi gerekir.

Astigmat nasıl düzeltilir?

Astigmat gözlük, torik kontakt lens ya da cerrahi yöntemlerle düzeltilir. Herkes için geçerli tek bir seçenek yoktur; karar astigmatın miktarına ve türüne, yaşa, kornea yapısına ve günlük yaşamınıza göre verilir.

• Gözlük: Silindirik camlar astigmatın aksına göre yerleştirilir. Çocuklarda ve hafif–orta astigmatta ilk seçenektir.
• Torik yumuşak kontakt lens: Gözde dönmeyecek biçimde tasarlanmış, astigmatı düzelten lenslerdir. Hijyen kurallarına uyulmazsa enfeksiyon riski vardır.
• Sert gaz geçirgen ya da özel lensler: Düzensiz astigmatta ve keratokonusta gözlüğün veremediği netliği sağlayabilir.
• Lazer: SMILE, Femto-LASIK ya da PRK korneayı yeniden şekillendirir. Düzenli astigmatı olan, numarası sabit ve korneası uygun erişkinlerde seçenektir.
• Torik göz içi mercek: Katarakt ameliyatında ya da mercek değişiminde astigmatı da düzeltir.
• Torik ICL: Doğal mercek yerinde kalır; astigmatı da düzelten ince bir mercek göze yerleştirilir.

Lazer yöntemlerinin genel işleyişini lazer göz tedavisi sayfasında, flep açılmayan yöntemin ayrıntılarını SMILE lazer göz ameliyatı sayfasında bulabilirsiniz. İki yöntem arasındaki farklar SMILE ile LASIK karşılaştırmasında anlatılıyor; lazer için aranan genel koşullar ise lazer göz ameliyatına kimlerin uygun olduğu rehberinde.

Katarakt ya da mercek değişimi planlanan kişilerde astigmat, torik mercekle astigmat tedavisi yoluyla aynı ameliyatta düzeltilebilir.

Cerrahi yöntemlerin her birinin kendine özgü riskleri vardır: göz kuruluğu, gece haleleri, az ya da fazla düzeltme ve nadiren enfeksiyon. Torik mercekte merceğin göz içinde dönmesi düzeltmeyi azaltabilir ve nadiren merceğin yeniden konumlandırılması gerekir. Hangi yöntemin size uygun olduğu ancak ayrıntılı ölçümlerle anlaşılır.

Ne zaman göz doktoruna başvurmalısınız?

Gözlüğünüzle eskisi kadar net görmüyorsanız ya da yukarıdaki belirtiler günlük işlerinizi etkiliyorsa planlı bir muayene yeterlidir. Şu durumlarda muayeneyi ertelemeyin:

• Gözlük numaranız bir yıl içinde belirgin değiştiyse, özellikle ergenlikte ve yirmili yaşlarda
• Gözlükle bile netleşmeyen ya da bir gözde belirgin kötüleşen görme
• Çocuğunuz göz kısıyor, başını yana eğerek bakıyor, okumaktan kaçınıyor ya da sık baş ağrısından yakınıyorsa
• Son iki yılda göz muayenesi olmadıysanız

Aşağıdaki belirtiler ise astigmatla ilgili değildir ve aynı gün değerlendirilmelidir:

• Ani görme kaybı ya da görme alanına inen bir perde
• Gözde şiddetli ağrı ve kızarıklık, ışıkların çevresinde haleler, bulantı ve kusma
• Göze darbe alınması ya da kimyasal madde kaçması

Astigmat testi: muayenede neler değerlendirilir?

İnternette ve uygulamalarda bulunan çizgi ya da saat kadranı testleri astigmat hakkında fikir verebilir, ama tanı koymaz. Astigmatın derecesini, aksını ve türünü ancak göz muayenesi gösterir. Op. Dr. Murat Ün’ün Kadıköy Bağdat Caddesi’ndeki muayenehanesinde değerlendirme genellikle şu adımlarla ilerler:

1. Şikâyetleriniz, eski gözlük reçeteleriniz ve ailede keratokonus ya da yüksek numara olup olmadığı sorulur.
2. Otorefraktometreyle ön ölçüm yapılır; ardından harf tablosu ve deneme camlarıyla size en net görmeyi sağlayan silindir ve aks belirlenir.
3. Keratometriyle korneanın en dik ve en yassı eksenlerindeki kavis ölçülür.
4. Gerekirse kornea topografisi ve tomografisiyle korneanın ön ve arka yüzeyi haritalanır; düzenli ve düzensiz astigmat birbirinden ayrılır.
5. Çocuklarda ölçüm, odaklanmayı gevşeten damlayla tekrarlanır.
6. Kornea ve mercek biyomikroskopla incelenir, göz tansiyonu ölçülür; gerekirse göz bebeği büyütülerek retinaya bakılır.
7. Bulgulara göre gözlük, lens ya da cerrahi seçenekler yaşınız ve beklentilerinizle birlikte konuşulur.

Kontakt lens kullanıyorsanız kornea ölçümlerinden önce lense bir süre ara vermeniz istenebilir; yumuşak lens korneanın şeklini geçici olarak etkileyebilir. Son birkaç yıla ait reçetelerinizi getirmeniz astigmatın değişip değişmediğini görmeyi kolaylaştırır. Muayenenin kapsamını kapsamlı göz muayenesi sayfasında bulabilirsiniz.

Sık sorulan sorular