Genç Yaşta Katarakt Neden Olur? Belirtileri ve Tedavisi

Genç yaşta katarakt neden olur sorusunun cevabı çoğu zaman belirli bir etkendir: doğuştan ya da kalıtsal yatkınlık, göze alınan darbe, uzun süreli kortizon kullanımı, diyabet, göz içi iltihabı (üveit), yüksek miyopi, atopik dermatit ve daha önce geçirilen göz ameliyatları başlıca nedenlerdir. Genç yaşta katarakt, yaşa bağlı kataraktla aynı belirtileri verir ama daha hızlı ilerleyebilir. Tanı göz muayenesiyle konur; görmeyi bozan katarakt ameliyatla tedavi edilir.

Genç Yaşta Katarakt Olur mu?

Evet. Katarakt çoğunlukla altmışlı yaşlardan sonra görülse de bebeklerde, çocuklarda, gençlerde ve kırklı-ellili yaşlardaki yetişkinlerde de gelişebilir. Yaşa bağlı kataraktla karşılaştırıldığında daha seyrektir ve genellikle arkasında bir neden vardır.

Katarakt, gözün içindeki doğal merceğin saydamlığını kaybetmesidir. Normalde ışığı retinaya odaklayan bu mercek bulanıklaştıkça görüntü, buğulanmış bir camın arkasından bakıyormuş gibi silikleşir. Yaşa bağlı kataraktta mercek proteinleri kırklı yaşlardan itibaren yavaş yavaş bozulur ve altmış yaşın üzerindeki çoğu kişide bir miktar bulanıklık bulunur; görmeyi belirgin etkileyen katarakt ise çoğunlukla daha ileri yaşlarda ortaya çıkar.

Genç yaşta görülen kataraktta bu süreci hızlandıran ya da baştan bozan bir etken vardır. Bazı çalışmalarda 55 yaşından önce gelişen kataraktlar için erken başlangıçlı (presenil) katarakt ifadesi kullanılır. Bu nedenle genç bir kişide katarakt bulunduğunda tedavi kadar nedenin de araştırılması gerekir.

Genç Yaşta Katarakt Neden Olur?

Genç yaşta katarakt çoğunlukla merceğin yapısını bozan bir hastalık, ilaç ya da yaralanma sonucunda gelişir; kimi zaman birden fazla etken bir arada bulunur, kimi zaman da hiçbir neden bulunamaz. Başlıca nedenler ve her birinde yapılması gerekenler şöyle özetlenebilir:

Doğuştan ve Genetik Nedenler

Bazı bebekler kataraktla doğar ya da katarakt ilk yıllarda ortaya çıkar. Çoğu zaman belirli bir neden bulunmaz; bulunduğunda ailede çocukluk çağı kataraktı, Down sendromu gibi genetik durumlar, galaktozemi gibi metabolik hastalıklar ya da gebelikte geçirilen kızamıkçık (rubella) gibi enfeksiyonlar rol oynar. Ailesinde genç yaşta katarakt olan kişilerde de katarakt daha erken başlayabilir.

Göz Travması ve Önceki Göz Ameliyatları

Göze alınan künt bir darbe (top, yumruk, şampanya mantarı) ya da delici bir yaralanma, merceği hemen veya aylar-yıllar sonra bulanıklaştırabilir. Travmaya bağlı katarakt çoğu zaman tek gözde görülür ve görme hızla düşebilir. Retina ya da glokom ameliyatı gibi daha önce geçirilmiş göz ameliyatları da kataraktın daha erken gelişmesine yol açabilir.

Kortizon (Kortikosteroid) Kullanımı

Kortizonlu ilaçlar, genç yaşta kataraktın iyi tanınan nedenlerinden biridir. Risk uzun süreli ve yüksek dozlu kullanımda artar. Bu tür katarakt tipik olarak merceğin arka yüzünde gelişir ve parlak ışıkta kamaşmayı, okumayı erkenden zorlaştırır.

Risk en belirgin olarak ağızdan alınan tabletlerde görülür. Uzun süre kullanılan kortizonlu göz damlaları, yüksek dozlu inhalerler ve geniş alana uzun süre sürülen kremler de risk oluşturabilir. Astım, romatizmal hastalık, böbrek hastalığı ya da organ nakli gibi nedenlerle kortizon kullanıyorsanız ilacınızı kendi başınıza bırakmayın veya azaltmayın; ilacı yazan hekimle konuşun ve düzenli göz muayenesi yaptırın. Kortizonlu göz damlası da reçetesiz ve kontrolsüz kullanılmamalıdır, çünkü katarakt yanında göz tansiyonunu da yükseltebilir.

Diyabet ve Metabolik Hastalıklar

Diyabet, kataraktın hem daha erken başlamasına hem de daha hızlı ilerlemesine yol açabilir. Erken başlangıçlı katarakt serilerinde diyabet, yüksek miyopiden sonra en sık saptanan durumlardan biridir. Kan şekeri dalgalandıkça gözlük numarasının değişmesi de sık görülür; bu her zaman katarakt anlamına gelmez, ama muayene gerektirir.

Diyabetiniz varsa yılda bir göz muayenesi hem merceği hem de retinayı (diyabetik retinopati) değerlendirmek için gereklidir. Çocuklarda galaktozemi gibi nadir metabolik hastalıklar da kataraktla kendini gösterebilir.

Atopik Dermatit, Üveit ve Yüksek Miyopi

Ağır ve uzun süren atopik dermatitte (egzama) katarakt daha erken gelişebilir. Bunda hastalığın kendisi, göz çevresinin sürekli kaşınıp ovuşturulması ve tedavide kullanılan kortizon birlikte rol oynayabilir.

Üveit, yani göz içinin tekrarlayan iltihabı, hem iltihabın kendisiyle hem de tedavideki kortizonla merceği etkiler. Yüksek miyopi ise genç yaşta kataraktla en sık ilişkilendirilen durumlardan biridir; bazı serilerde erken başlangıçlı kataraktların yaklaşık yarısında yüksek miyopi bulunmuştur. Miyop numaranız yetişkin yaşta yeniden artmaya başladıysa bunun nedeni mercekte başlayan bir katarakt olabilir.

Çocuklarda Doğuştan Katarakt ve Göz Tembelliği Riski

Bebeklik ve erken çocuklukta görülen katarakt, görme gelişimini engelleyebildiği için erişkindeki kataraktan farklı bir aciliyet taşır. Görme yolları ilk yıllarda gelişir; bulanık mercek bu dönemde net görüntünün beyne ulaşmasını engellerse göz tembelliği (ambliyopi) gelişebilir. Tek gözde katarakt olan bebeklerin çoğunda göz tembelliği görülür.

Ailelerin fark edebileceği işaretler:

• Göz bebeğinde beyaz, gri ya da bulanık yansıma
• Fotoğraflarda iki gözde farklı “kırmızı göz” yansıması ya da birinde hiç olmaması
• Bebeğin yüzleri ve hareket eden nesneleri takip etmemesi
• Gözlerde istemsiz titreme (nistagmus) ya da şaşılık
• Büyük çocuklarda okumada zorlanma, ışıkların çevresinde hale görme, eşyalara çarpma

Yenidoğan ve bebek muayenelerinde göz bebeği yansımasına (kırmızı refle) bakılması önerilir; yine de bu işaretlerden birini fark ederseniz beklemeden göz hekimine başvurun. Görmeyi etkileyen ya da tek gözde olan kataraktlar genellikle erken dönemde ameliyatla alınır. Bebeklerde ameliyattan sonra çoğu zaman kontakt lens ya da gözlük kullanılır; büyük çocuklara göz içi mercek takılabilir. Göz tembelliği için iyi gören gözün belirli saatler kapatılması (kapama tedavisi) sık gerekir. Hafif ve görmeyi etkilemeyen kataraktlar ise yalnızca takip edilebilir.

Genç Yaşta Katarakt Belirtileri Nelerdir?

Genç yaşta katarakt da yaşa bağlı katarakt gibi ağrı yapmadan, yavaş yavaş artan bulanık ve soluk görmeyle kendini gösterir. Gençlerde sık görülen, merceğin arka yüzündeki katarakt türünde parlak ışıkta kamaşma ve okumada zorlanma erken başlayabilir.

• Bulanık görme: Görüntülerin sisli ya da buğulu algılanması; yazıları okurken ya da uzaktaki tabelaları seçerken zorlanma.
• Işığa karşı hassasiyet: Güneşte ya da karşıdan gelen araç farlarına bakarken kamaşma, ışıkların çevresinde hale.
• Renklerde solma: Renklerin canlılığını kaybetmesi, beyazların sarımsı görünmesi.
• Gözlük numarasının sık değişmesi: Kısa aralıklarla yeni gözlük gerekmesi, miyop numarasının yeniden artması.
• Gece görüşünde zorluk: Loş ortamda ve gece araç kullanırken belirgin zorlanma.
• Tek gözde çift görme: Diğer göz kapatıldığında bile görüntünün çift ya da gölgeli görünmesi.

Katarakt başlangıçta çok hafif olabilir ve yalnızca gece araç kullanırken rahatsızlık ya da sık numara değişimi olarak fark edilir. Yaşa bağlı katarakt çoğunlukla yıllar içinde yavaş ilerlerken, gençlerde ve diyabeti olanlarda daha hızlı gelişebilir; kortizona ya da travmaya bağlı kataraktlarda görme aylar içinde belirgin şekilde düşebilir. İlerlemiş kataraktta göz bebeği gri ya da beyaz görünebilir.

Bu belirtiler başka göz hastalıklarında da görülebilir. Katarakt genellikle ağrı ve kızarıklık yapmaz; gözde ağrı, kızarıklık ya da ani görme kaybı varsa başka bir sorun düşünülmeli ve aynı gün muayene olunmalıdır.

Gençlerde Katarakt Teşhisi Nasıl Konulur?

Kataraktın tanısı ayrıntılı bir göz muayenesiyle konur; belirtiler tek başına yeterli değildir. Gençlerde muayenenin ikinci amacı, kataraktın nedenini ve gözün diğer yapılarının durumunu ortaya koymaktır.

Op. Dr. Murat Ün’ün Kadıköy Bağdat Caddesi’ndeki muayenehanesinde genç yaşta katarakt şüphesiyle yapılan değerlendirme genellikle şu adımlarla ilerler:

1. Öykü: Kullanılan ilaçlar (özellikle kortizon), diyabet, alerjik ve cilt hastalıkları, göze alınan darbeler, geçirilmiş göz ameliyatları ve ailede erken katarakt öyküsü sorulur.
2. Görme keskinliği ve numara ölçümü: Kataraktın görmeyi ne kadar etkilediği ve numaranın değişip değişmediği belirlenir.
3. Biyomikroskopi (yarık lamba muayenesi): Mercek büyütme altında incelenir; kataraktın yeri, tipi ve yoğunluğu değerlendirilir.
4. Göz içi basıncı ve göz dibi muayenesi: Göz bebeği büyütülerek retina ve görme siniri incelenir.
5. Ek tetkikler: Mercek çok yoğunsa gözün arkasını görmek için ultrason, ameliyat düşünülüyorsa merceğin gücünü hesaplamak için biyometri yapılır.

Genç bir kişide bulunan katarakt, altta yatan bir hastalığın ilk işareti olabilir. Bu nedenle gerektiğinde kan şekeri gibi testler istenebilir ya da ilgili branşa yönlendirme yapılabilir.

Genç Yaşta Katarakt Nasıl Tedavi Edilir?

Katarakt damla, ilaç ya da gözlükle geri dönmez; görmeyi ve günlük hayatı bozan katarakt için kalıcı tedavi ameliyattır. Erken dönemde gözlük numarasının güncellenmesi, iyi aydınlatma ve güneş gözlüğü bir süre yardımcı olabilir.

Nedene yönelik önlemler de tedavinin parçasıdır: kortizon tedavisinin ilgili hekimle gözden geçirilmesi, kan şekerinin dengelenmesi ve üveitin kontrol altına alınması kataraktın ilerleme hızını etkileyebilir. Yöntemlerin tamamı katarakt tedavileri sayfasında özetleniyor.

Ameliyat Ne Zaman Yapılmalı?

Ameliyat zamanı yaşa göre değil, kataraktın görmeyi ve günlük işleri ne kadar etkilediğine göre belirlenir. Okumak, ekranla çalışmak, gece araç kullanmak ya da mesleğini yapmak zorlaşan bir genç için ameliyat erken gündeme gelebilir; görmeyi etkilemeyen hafif bir katarakt ise yıllarca izlenebilir. Zamanlamayı belirleyen ölçütleri katarakt ameliyatı ne zaman yapılmalı yazımızda ayrıntılı anlattık.

Gençlerde de ameliyat çoğunlukla fakoemülsifikasyon (fako) yöntemiyle yapılır: küçük bir kesiden girilir, bulanık mercek ultrasonla parçalanıp alınır ve yerine katlanabilir bir göz içi mercek yerleştirilir. Bazı gözlerde ameliyatın belirli aşamalarında femtosaniye lazer kullanılabilir.

Gençlerde Mercek Seçimi Neden Farklı Düşünülür?

Genç bir göz, doğal merceği sayesinde uzak ile yakın arasında odak değiştirebilir; buna uyum (akomodasyon) denir. Katarakt ameliyatında doğal mercek çıkarıldığı için bu yetenek kaybolur. Bu yüzden kırklı yaşlardan önce ameliyat olan biri, yaşıtları henüz okuma gözlüğü kullanmazken yakın görme desteğine ihtiyaç duyabilir.

• Tek odaklı (monofokal) mercek: Genellikle uzağa ayarlanır; okuma ve telefon için gözlük gerekir.
• Akıllı mercekler (trifokal, EDOF ve diğer çok odaklı mercekler): Uzak, ara ve yakın mesafede gözlüğe bağımlılığı azaltmayı hedefler; gece ışık halkası ve kamaşma gibi alışma gerektiren özellikleri olabilir.
• Torik mercekler: Astigmatı da düzeltir; tek odaklı ve akıllı merceklerin torik türleri vardır.

Önünde uzun bir çalışma hayatı olan bir genç için mercek seçimi meslek, ekran kullanımı, gece araç kullanma sıklığı ve beklentiler üzerinden konuşulmalıdır. Akıllı merceğe uygunluk ise yalnızca muayene ve ölçümlerle belirlenir: retina, kornea ve göz yüzeyinin sağlıklı olması gerekir; üveit, makula hastalığı ya da belirgin göz tembelliği gibi durumlarda çok odaklı mercek uygun olmayabilir. Seçenekleri akıllı mercek tedavisi ve trifokal akıllı lensler sayfalarında inceleyebilirsiniz.

Ameliyat Sonrası İyileşme

Gençlerde iyileşme süreci yaşa bağlı kataraktla benzerdir: ilk günlerde hafif batma, sulanma ve bulanıklık olabilir, damlalar birkaç hafta kullanılır, göz ovuşturulmaz ve kontroller aksatılmaz. Banyo, ekran, spor ve işe dönüş gibi ayrıntıları katarakt ameliyatı sonrası dikkat edilmesi gerekenler yazımızda bulabilirsiniz.

Genç Yaşta Katarakt İçin Ne Zaman Doktora Başvurmalı?

Görmenizde gözlükle düzelmeyen bir değişiklik fark ettiğinizde ya da risk etkenlerinden birini taşıdığınızda göz muayenesini ertelemeyin. Özellikle şu durumlarda başvurun:

• Görmeniz gözlükle düzelmeyecek şekilde bulanıklaştıysa
• Gözlük numaranız kısa sürede sık değişiyorsa
• Gece farlarda kamaşma ve ışıkların çevresinde hale belirginleştiyse
• Uzun süredir kortizonlu ilaç kullanıyorsanız (şikâyetiniz olmasa da düzenli kontrol için)
• Diyabetiniz, üveitiniz ya da ağır atopik dermatitiniz varsa
• Göze darbe aldıysanız (görme normal görünse bile)
• Bebeğinizin ya da çocuğunuzun göz bebeğinde beyazlık, şaşılık ya da gözlerde titreme fark ettiyseniz (beklemeden)

Genetik ve doğuştan nedenler önlenemez, ama bazı etkenler kontrol edilebilir: göze darbe riski olan sporlarda koruyucu gözlük takmak, güneşte UV filtreli gözlük kullanmak, sigarayı bırakmak, kan şekerini dengede tutmak ve kortizonlu ilaçları yalnızca hekim kontrolünde kullanmak katarakt riskini azaltabilir.

Sık sorulan sorular