Kornea Nedir? Kornea Hastalıkları ve Tedavi Yöntemleri

Kornea nedir? Gözün en önünde, renkli kısım olan irisin ve göz bebeğinin üzerini örten saydam, kubbe biçimli tabakaya kornea denir; saat camına benzetilir. İçinde kan damarı yoktur. Göze giren ışığı ilk kıran yapıdır ve gözün odaklama gücünün yaklaşık %70’ini tek başına sağlar. Aynı zamanda gözü toza, mikroplara ve küçük darbelere karşı koruyan ilk engeldir.

Kornea ince bir dokudur ama sinir uçları bakımından çok zengindir; gözünüze kaçan küçük bir toz tanesinin bile güçlü bir batma hissi vermesi bundan kaynaklanır. Kornea hastalıklarının çoğu da ağrı, kızarıklık, ışığa hassasiyet ya da bulanık görmeyle kendini belli eder.

Kornea Nedir ve Nerede Bulunur?

Kornea, göz küresinin en ön yüzeyinde bulunur. Aynaya baktığınızda gördüğünüz renkli iris ve ortasındaki siyah göz bebeği, aslında bu saydam kubbenin arkasında durur. Saydam olduğu için çıplak gözle seçilmez; gözünüze yandan bakıldığında ancak ince bir parlaklık olarak fark edilir.

Kenarlarında göz akıyla (sklera) birleşir; bu geçiş bölgesine limbus denir. Korneanın önünde ince bir gözyaşı tabakası, arkasında ise berrak bir sıvıyla (humor aköz) dolu ön kamara yer alır. Göz akını örten ince zar (konjonktiva) limbusta biter, korneanın üzerine geçmez.

“Göz tabakası” diye aranan yapı çoğu zaman göz duvarının katlarıdır. Göz duvarı dıştan içe üç kattan oluşur: en dışta kornea ve göz akı, ortada iris, siliyer cisim ve koroidden oluşan damarlı tabaka (uvea), en içte ışığı algılayan retina. Kornea, en dış katın öndeki saydam bölümüdür.

Kornea Hangi Katmanlardan Oluşur?

Kornea klasik olarak beş katmandan oluşur: epitel, Bowman tabakası, stroma, Descemet zarı ve endotel. Bazı kaynaklar, stroma ile Descemet zarı arasında son yıllarda tanımlanan çok ince bir katmanı (pre-Descemet tabakası) altıncı katman olarak sayar.

1. Epitel Tabakası

Kornea yüzeyinin en dış katmanıdır. Gözü dış etkenlere karşı korur ve küçük çizik ya da sıyrıklarda hızla kendini yeniler; yüzeysel yaraların çoğu birkaç saat ile birkaç gün içinde kapanır. Gözyaşının yüzeye düzgün dağılmasına da yardım eder.

2. Bowman Tabakası

Epitelin hemen altındaki ince ve sağlam katmandır; korneanın şeklini ve dayanıklılığını destekler. Hasar görürse kendini yenileyemez ve yerinde iz kalabilir. Bu izin görmeyi ne kadar etkileyeceği, büyüklüğüne ve korneanın merkezine ne kadar yakın olduğuna bağlıdır.

3. Stroma

Kornea kalınlığının yaklaşık %90’ını oluşturan stroma, belli bir düzenle dizilmiş kolajen liflerinden meydana gelir. Bu düzen korneanın saydam kalmasını sağlar; ışığın kırılmasında en büyük pay da bu katmandadır. Keratokonus gibi incelme hastalıkları ve derin enfeksiyonlar en çok stromayı etkiler.

4. Descemet Zarı

Stroma ile endotel arasında yer alan, ince ama dayanıklı bir zardır ve korneanın iç yüzünü destekler. Yaşla birlikte yavaşça kalınlaşır; Fuchs distrofisi gibi bazı hastalıklarda üzerinde küçük birikimler oluşabilir.

5. Endotel Tabakası

Korneanın iç yüzünü döşeyen, tek hücre kalınlığındaki katmandır. Korneaya sızan fazla suyu sürekli dışarı pompalayarak dokunun saydam kalmasını sağlar. Endotel hücreleri yenilenmez; sayıları belli bir sınırın altına inerse kornea şişer (kornea ödemi) ve görme bulanıklaşır.

Korneanın Gözümüzdeki Görevleri Nelerdir?

Korneanın iki ana görevi vardır: ışığı kırıp odaklamak ve gözü korumak. Kubbe biçimi ve saydamlığı bozulmadığı sürece bu işleri fark ettirmeden yapar.

• Işığı kırar: Göze gelen ışık önce korneadan geçer ve burada kırılarak göz merceğine yönelir. Gözün toplam odaklama gücünün yaklaşık %70’i korneadan, %30’u göz merceğinden gelir. Kornea vücudun kendi gözlük camı gibi çalışır, ancak odağı sabittir; yakına bakarken ayarı göz merceği yapar.
• Görüntüyü retinaya odaklar: Göz merceğiyle birlikte, görüntünün ışığı sinir sinyaline çeviren retinaya net düşmesini sağlar. Miyop, hipermetrop ve astigmat gibi kırma kusurlarının bir bölümü korneanın eğimiyle ilgilidir; lazer tedavilerinin korneaya uygulanmasının nedeni de budur.
• Gözü korur: Toz, mikrop, rüzgâr ve küçük darbelere karşı ilk engeldir. Çok sayıda sinir ucu taşıdığı için en ufak temasta göz kırpma ve sulanma refleksini başlatır.
• Ultraviyole ışınlarının bir kısmını süzer: Güneşten gelen UV ışınlarının bir bölümünü tutarak göz içindeki dokuların korunmasına katkıda bulunur.
• Gözyaşını yüzeye yayar: Düzgün, kubbemsi yüzeyi sayesinde gözyaşı her göz kırpışta eşit dağılır. Bu ince sıvı tabakası görüntünün netliğine katkı verir ve yüzeyi enfeksiyonlara karşı korur.

Kornea saydamlığını yitirdiğinde ya da yüzeyinde düzensizlik oluştuğunda gelen ışık dağılır ve görme bulanıklaşır. Kornea hastalıklarının neredeyse hepsinin, şu ya da bu ölçüde görme kalitesini etkilemesinin nedeni budur.

Kornea Hastalıkları Nelerdir?

En sık görülen kornea hastalıkları keratokonus, enfeksiyona bağlı keratit ve kornea ülseri, herpes virüsünün yol açtığı keratit, kalıtsal kornea distrofileri, çizilme gibi yaralanmalar ve kornea ödemidir. Belirtileri çoğu zaman birbirine benzer: ağrı, batma, kızarıklık, sulanma, ışığa hassasiyet ve bulanık görme. Hangisi olduğunu muayene gösterir; aşağıdaki tablo yalnız genel bir çerçeve sunar.

Keratokonus ve Kornea İncelmesi

Keratokonus, kornea incelmesinin en sık nedenidir. Kornea inceldikçe öne doğru bombeleşir, düzgün kubbe yapısı bozulur ve ışık retinaya düzgün odaklanamaz. Genellikle ergenlik döneminde başlar; gözlük numarasında, özellikle astigmatta sık değişiklik bu tabloyla ilişkili olabilir. Göz ovuşturma hastalığın ilerlemesiyle ilişkilendirildiği için önerilmez. Evreye göre seçilen yaklaşımlar keratokonus tedavi yöntemleri sayfasında anlatılıyor.

Kornea Distrofisi Nedir?

Kornea distrofileri, korneanın bir ya da birkaç katmanında bulanık madde birikmesiyle seyreden, çoğunlukla kalıtsal hastalıklardır. Genellikle iki gözü birlikte etkiler ve yavaş ilerler; erken dönemde belirti vermediği için bazen rutin muayenede fark edilir. En bilineni Fuchs endotel distrofisidir: Endotel hücreleri azaldıkça kornea su toplar ve özellikle sabahları belirgin olan bulanık görme ortaya çıkar.

Kornea Virüsü (Herpes Keratiti)

Uçuk virüsü korneaya yerleşip tekrarlayan enfeksiyonlara yol açabilir. Her atak korneada iz bırakma riski taşır; tek gözde ağrılı kızarıklık ve ışığa hassasiyet tekrarlıyorsa muayene gerekir. Kortizonlu göz damlaları virüs keratitini ağırlaştırabilir; evde kalan bir damlayı hekime danışmadan kullanmayın.

Kornea Çizilmesi ve Yırtılması

Yüzeysel çizikler (abrazyon) korneanın en sık yaralanmasıdır ve çoğu birkaç gün içinde iz bırakmadan iyileşir. Derin kesiler ve delici yaralanmalar ise kornea yırtığıdır; göz içine mikrop girme riski nedeniyle acil değerlendirme ve çoğu zaman cerrahi onarım gerektirir.

Kornea Zarar Görürse Ne Olur?

Kornea zarar görürse sonuç, hasarın ne kadar derine indiğine bağlıdır. Yalnız en dış katı (epiteli) etkileyen sıyrıklar genellikle günler içinde iz bırakmadan iyileşir; stromaya ulaşan yara, enfeksiyon ya da yanık ise kalıcı bir iz (kornea skarı) bırakabilir.

• Yüzeysel hasar: Batma, sulanma ve ışığa hassasiyet yapar; tedaviyle genellikle kısa sürede geçer.
• Derin hasar: İz dokusu korneanın saydamlığını bozar. İz görme ekseninin üzerindeyse bulanık görme ve düzensiz astigmat kalıcı olabilir.
• Endotel hasarı: Kornea su toplar, görme buğulanır. Endotel yenilenmediği için ileri durumlarda nakil gündeme gelebilir.
• Delici yaralanma: Göz içi enfeksiyon ve doku kaybı riski taşır; acil cerrahi gerektirir.

Gözünüze bir şey kaçtığında gözü ovuşturmayın ve batmış bir cismi kendiniz çıkarmaya çalışmayın. Kontakt lens takıyorsanız lensi çıkarın. Kimyasal bir madde sıçradıysa gözü hemen bol temiz suyla uzun süre yıkayın ve vakit kaybetmeden acil servise başvurun.

Ne Zaman Göz Doktoruna Başvurmalı?

Gözde ağrı, ışığa hassasiyet, kızarıklık ya da görmede ani azalma varsa beklemeden göz doktoruna başvurun. Kontakt lens kullanan birinde ağrılı kızarıklık acildir: Lensle ilişkili enfeksiyonlar hızla ilerleyip korneada kalıcı iz bırakabilir.

Aynı gün muayene gerektiren durumlar:

• Şiddetli göz ağrısı ya da geçmeyen batma hissi
• Kontakt lens kullanırken başlayan ağrılı kızarıklık (lensi çıkarın, yeniden takmayın; lensi ve kabını yanınızda getirin)
• Işığa belirgin hassasiyet, gözü açamama
• Ani bulanık görme ya da görme kaybı
• Korneada gözle görülen beyaz bir leke
• Göze darbe, kesici-delici cisim ya da kimyasal madde teması

Acil olmasa da planlı bir muayeneye değecek durumlar da vardır: gözlük numarasının, özellikle astigmatın kısa aralıklarla değişmesi, gözlükle bile netleşmeyen görme, sabahları belirginleşen buğulu görme ve tekrarlayan kızarıklık atakları.

Kornea Topografisi Nedir?

Kornea topografisi, korneanın yüzey eğimini renkli bir harita hâlinde çıkaran görüntüleme testidir. Cihaz göze dokunmaz: Çenenizi desteğe koyup bir noktaya bakarken birkaç saniyelik bir çekim yapılır, gerekirse tekrarlanır.

Haritada sıcak renkler daha dik, soğuk renkler daha düz bölgeleri gösterir. Böylece standart muayenede fark edilemeyen düzensizlikler ortaya çıkar. Topografi en çok şu amaçlarla kullanılır:

• Keratokonusu erken evrede yakalamak ve ilerleyip ilerlemediğini izlemek
• Astigmatın türünü ve derecesini belirlemek
• Lazer ameliyatı öncesinde korneanın uygun olup olmadığını değerlendirmek
• Sert ve özel kontakt lenslerin uyumunu belirlemek
• Katarakt ameliyatında bazı gözlerde mercek seçimine yardımcı olmak

Bazı cihazlar aynı çekimde korneanın arka yüzünü ve kalınlığını (pakimetri) da ölçer; bu daha kapsamlı incelemeye kornea tomografisi denir. Lazer göz ameliyatına uygunluk değerlendirilirken bu ölçümler belirleyicidir.

Topografi tek başına tanı koydurmaz, muayenenin bir parçasıdır. Op. Dr. Murat Ün’ün Kadıköy Bağdat Caddesi’ndeki muayenehanesinde kornea değerlendirmesi, şikâyetlerinizin dinlenmesi ve biyomikroskopla (yarık lamba) ayrıntılı bakıyla başlar. Gerektiğinde yüzeydeki yaraları göstermek için boya damlası (floresein) kullanılır, kornea kalınlığı ölçülür ve endotel hücreleri değerlendirilir. Göz muayenesinin aşamaları ayrı bir yazıda anlatılıyor.

Kornea Hastalıklarında Tedavi Yöntemleri Nelerdir?

Kornea hastalıklarında tedavi, hastalığın türüne ve evresine göre seçilir: Enfeksiyon ve iltihapta damlalar, keratokonusta özel lensler, çapraz bağlama ya da halka, saydamlığını yitirmiş korneada nakil öne çıkar. Aşağıda yöntemler kısaca özetlendi; seçeneklerin tamamı kornea tedavileri sayfasında bir arada.

İlaç Tedavisi (Göz Damlaları)

Pek çok kornea hastalığında tedavi damlayla başlar. Enfeksiyonun türüne göre antibiyotik, antiviral ya da mantar ilacı; iltihapta hekim kontrolünde kortizonlu damla; kurulukta suni gözyaşı kullanılır. Kortizonlu damlalar bazı enfeksiyonları ağırlaştırabildiği için reçetesiz ya da eski bir reçeteyle kullanılmamalıdır.

Özel Kontakt Lensler

Keratokonus gibi yüzey düzensizliklerinde sert gaz geçirgen, hibrit ya da skleral lensler korneanın düzensiz eğimini telafi ederek gözlüğün sağlayamadığı netliği sağlayabilir. Bu lensler hastalığın ilerlemesini durdurmaz, görmeyi düzeltir; bazı kişilerde nakil ihtiyacını geciktirebilir.

Kornea Çapraz Bağlama (Cross-Linking)

İlerleyen keratokonusta kullanılan bu yöntemde korneaya riboflavin (B2 vitamini) damlatılır, ardından kontrollü ultraviyole ışık uygulanır. Amaç, kolajen lifleri arasındaki bağları artırarak korneayı sağlamlaştırmak ve hastalığın ilerlemesini yavaşlatmak ya da durdurmaktır. Kimlere uygun olduğu ve işlemin aşamaları kornea çapraz bağlama tedavisi sayfasında.

Kornea İçi Halka

Kornea içine yerleştirilen ince, yay biçimli halka parçaları sivrilen korneayı düzleştirerek düzensiz astigmatı azaltmayı ve gözlük ya da lensle görmeyi iyileştirmeyi amaçlar. Çoğunlukla keratokonusta, kornea kalınlığı yeterli olan gözlerde değerlendirilir. Ayrıntılar kornea içi halka tedavisi sayfasında.

Lazerle Yüzey Tedavisi (PTK)

Fototerapötik keratektomi (PTK), kornea yüzeyindeki iz dokusunu ya da düzensizliği excimer lazerle inceltip düzelten bir yöntemdir. Yalnız yüzeysel katmanlarla sınırlı sorunlarda işe yarar.

Kornea Nakli (Keratoplasti) Kimlere Yapılır?

Kornea nakli, görme gözlük, lens ya da diğer tedavilerle yeterince düzelmediğinde veya korneadaki hasar ağrıya ya da gözün bütünlüğünün bozulmasına yol açtığında yapılır. Hasarlı kornea dokusu çıkarılır, yerine bağışçıdan alınan sağlıklı kornea yerleştirilir.

Nakil en sık şu durumlarda gündeme gelir:

• Lensle bile net görmenin sağlanamadığı ileri keratokonus
• Fuchs distrofisi ya da göz ameliyatları sonrası endotel hasarına bağlı kalıcı kornea ödemi
• Ağır enfeksiyonlardan, örneğin tekrarlayan herpes keratitinden geriye kalan iz ve damarlanma
• Görmeyi bozan travma ya da kimyasal yanık izleri
• Daha önce yapılmış bir naklin reddi

Nakil korneanın tamamına (tam kat, penetran keratoplasti) ya da yalnız hasarlı katmanlarına (lameller keratoplasti) yapılabilir. Yalnız iç tabakanın (endotel) değiştirildiği nakillerde görme genellikle birkaç ay içinde toparlanır; tam kat nakilde görmenin oturması bir iki yılı bulabilir. Nakilden sonra uzun süre damla kullanılır ve kontroller aksatılmamalıdır.

Nakledilen kornea, ameliyattan yıllar sonra bile reddedilebilir. Kızarıklık, ağrı, ışığa hassasiyet ya da görmede azalma fark ederseniz aynı gün başvurun; erken yakalanan red çoğu zaman damla tedavisiyle kontrol altına alınabilir.

Sık sorulan sorular