Sarı Nokta Hastalığı Nedir? Makula Dejenerasyonu Belirtileri ve Tedavisi

Sarı nokta hastalığı, retinanın tam ortasındaki makula bölgesinin yaşla birlikte hasar görmesidir; tıp dilindeki adı yaşa bağlı makula dejenerasyonudur (YBMD). Okuma, yüz tanıma ve ince ayrıntıyı seçme bozulur, yan görme ise çoğunlukla korunur. Sarı nokta hastalığı nedir diye arayanların bir kısmı göz akındaki sarımsı bir lekeyi kastediyor; o, bambaşka bir durumdur.

Buradaki “sarı nokta”, aynada görebileceğiniz bir leke değil. Gözün içindeki görme merkezinin adıdır ve ancak göz dibi muayenesinde görülür. Hastalık ağrı yapmaz, gözün dış görünüşünü değiştirmez ve çoğunlukla 50–55 yaşından sonra ortaya çıkar.

Sarı nokta hastalığı nedir, makula neresidir?

Makula, retinanın ortasında yer alan, birkaç milimetre çapında küçük bir bölgedir ve keskin, ayrıntılı görmenin neredeyse tamamını üstlenir. Karşınızdakinin yüzünü tanımanız, ilaç prospektüsünü okumanız ya da iğneye iplik geçirmeniz bu bölgenin işidir.

Makula, içerdiği lutein ve zeaksantin pigmentleri nedeniyle sarımsı görünür. Latince adı macula lutea, yani “sarı leke”dir; Türkçedeki sarı nokta adı da bu Latince karşılıktan gelir. Sarı nokta hastalığında bu bölgedeki ışığa duyarlı hücreler ve onları besleyen alt tabaka zamanla bozulur.

“Gözde sarı nokta” araması üç farklı durumu kapsayabilir. Aşağıdaki tablo hangisinin hangisi olduğunu ayırmanıza yardım eder:

Sarı nokta hastalığı neden olur, kimlerde görülür?

Sarı nokta hastalığının temelinde yaşlanma vardır: makula hücreleri ve onları besleyen tabaka yıllar içinde yıpranır, aralarında atık birikintileri oluşur. Bu süreci hızlandıran etkenlerin bir kısmı değiştirilebilir, bir kısmı değiştirilemez.

• Yaş: Risk 50–55 yaşından sonra belirgin biçimde artar.
• Sigara: Değiştirilebilir etkenlerin başında gelir. Bırakmanın faydası her yaşta vardır.
• Aile öyküsü: Anne, baba ya da kardeşte sarı nokta hastalığı varsa risk yükselir.
• Irk: Araştırmalarda hastalık beyaz ırktan kişilerde daha sık bulunmuştur.
• Damar sağlığı: Yüksek tansiyon, yüksek kolesterol ve kalp-damar hastalıkları riski artırır.
• Kilo ve beslenme: Fazla kilo ve doymuş yağdan zengin beslenme risk etkenleri arasında sayılır.

Bu etkenlerden birine sahip olmak hastalığın mutlaka gelişeceği anlamına gelmez. Ama annesinde sarı nokta hastalığı olan ve sigara içen 55 yaşında biri için düzenli göz dibi muayenesi ertelenecek bir iş değildir.

Kuru ve yaş tip sarı nokta hastalığı arasındaki fark nedir?

Kuru tipte makula yavaş yavaş incelir ve hücre kaybı olur; yaş tipte makulanın altında anormal damarlar gelişir, bu damarlardan sızan sıvı ve kan görmeyi hızla bozabilir. Amerikan Oftalmoloji Akademisi’ne (AAO) göre vakaların yaklaşık 10’da 8’i kuru tiptir.

Kuru tip kendi içinde üç evreye ayrılır. Erken evre genellikle hiç belirti vermez. Orta evrede bazı kişiler merkezde hafif bulanıklık ya da loş ışıkta görme güçlüğü fark eder. İleri evrede ise merkezdeki bulanık alan büyüyebilir ve görmede boş noktalar oluşabilir.

Kuru tip, herhangi bir evresinde yaş tipe dönüşebilir. Yaş tip ise her zaman hastalığın ileri evresi sayılır. “Benimki kuru tip, nasılsa yavaş ilerliyor” rahatlığı bu yüzden yanıltıcı olabilir; dönüşüm çoğu zaman bir sabah çizgilerin eğri görünmesiyle kendini belli eder.

Sarı nokta hastalığı belirtileri nelerdir?

Erken evrede sarı nokta hastalığı genellikle belirti vermez ve rutin göz dibi muayenesinde fark edilir. Belirtiler başladığında merkezdeki görmeyi etkiler: bakılan noktanın tam ortası bulanıklaşır, kararır ya da eğri görünür.

• Kapı kenarı, fayans aralığı ya da kitap satırı gibi düz çizgilerin dalgalı veya kırık görünmesi
• Görmenin ortasında bulanık, gri ya da koyu bir leke
• Yüzleri tanımakta ve küçük yazıyı okumakta zorlanma
• Renklerin eskisinden soluk görünmesi
• Okumak için daha güçlü ışığa ihtiyaç duyma, karanlığa geç alışma
• Parlak ışıktan rahatsız olma
• Bazı kişilerde orada olmayan şekil, desen ya da yüzler görme

Gündelik hayatta bu şöyle görünebilir: duvar saatinin rakamlarını görüp akrep ile yelkovanı seçememek, bir kelimenin ortasındaki harflerin kaybolması ya da karşıdan gelen tanıdığınızı ancak yaklaşınca tanımak.

Hastalık çoğu zaman önce tek gözde başlar. Sağlam göz açığı kapattığı için iki gözle bakarken fark etmeyebilirsiniz; bir gözünüzü kapatıp duvar saatine ya da bir kapı pervazına baktığınızda değişiklik ortaya çıkar.

Görme kaybı ilerlemiş kişilerde görülen hayaller (Charles Bonnet sendromu olarak bilinir) ruhsal bir hastalığın işareti değildir. Beynin görme kaybına verdiği bir tepkidir. Yine de bunu muayenede hekiminize mutlaka söyleyin.

Hangi belirtilerde aynı gün göz doktoruna başvurmalısınız?

Düz çizgilerde yeni başlayan eğrilik ya da görmenin ortasında yeni bir koyu leke fark ederseniz aynı gün bir göz doktoruna ulaşın. Bu belirtiler yaş tipin başladığını gösterebilir ve yaş tipte tedaviye erken başlamak görmenin korunma şansını artırır.

• Bir gözde birkaç gün içinde belirginleşen görme düşüşü
• Okurken satırların aniden kıvrılması, harflerin kayması ya da eksik görünmesi
• Görmenin merkezinde ya da hemen yanında yeni beliren boş veya koyu alan
• Göz içi enjeksiyondan sonraki günlerde artan ağrı, kızarıklık, ışıktan rahatsızlık ya da görmede azalma

Kuru tip tanısı olanlar ve riski yüksek kişiler evde Amsler ızgarası adı verilen kareli bir kartla düzenli kontrol yapabilir. Tek gözle kartın ortasındaki noktaya bakarken çizgilerde dalgalanma ya da kayıp bir bölge görmek, hekiminizi aramak için yeterli bir sebeptir. Bu testi adım adım ayrı bir rehberde ele alacağız.

Sarı nokta hastalığı nasıl teşhis edilir?

Sarı nokta hastalığı, göz bebeği damlayla büyütülerek yapılan göz dibi muayenesi ve optik koherens tomografi (OCT) ile teşhis edilir. Yaş tipten şüphelenilirse damar yapısını göstermek için anjiyografi eklenir. Değerlendirme genellikle şu sırayla ilerler:

1. Görme keskinliği: Her göz ayrı ayrı, uzak ve yakın için ölçülür.
2. Amsler ızgarası: Merkezdeki eğrilik ya da kayıp alanlar kart üzerinde işaretlenir.
3. Göz dibi muayenesi: Damlayla göz bebeği büyütülür; makula, druzenler ve varsa kanama izleri incelenir. Damlanın etkisi birkaç saat sürer, bu sürede araç kullanmamanız önerilir.
4. OCT: Göze temas etmeyen, ışıkla yapılan bir taramadır. Retinanın katmanlarını kesit hâlinde gösterir; makuladaki sıvıyı ve incelmeyi ölçer. Birkaç dakika sürer, ağrı yapmaz.
5. Fundus fotoğrafı: Sonraki kontrollerde karşılaştırma yapabilmek için göz dibinin fotoğrafı çekilir.
6. Floresein anjiyografi ya da OCT anjiyografi: Anormal damarları ve sızıntıyı gösterir. Floresein anjiyografide koldaki bir damardan boya verilip fotoğraf çekilir; OCT anjiyografi boyasız yapılır.

Katarakt ile sarı nokta hastalığı, ikisi de ileri yaşta görmeyi bulandırdığı için sık karıştırılır. Katarakt göz merceğinin bulanıklaşmasıdır: görüntünün tamamı sisli, renkler sarımsı görünür, gece farlar daha çok kamaştırır. Sarı nokta hastalığında sorun görüntünün ortasındadır; kenarlar görece net kalırken bakılan nokta eğrilir ya da kararır.

İki hastalık aynı gözde birlikte de bulunabilir. Katarakt ameliyatı mercekteki bulanıklığı giderir ama makula hasarını düzeltmez; bu yüzden ameliyattan önce makula OCT ile değerlendirilir. Makula hastalığı olan gözlerde çok odaklı akıllı mercekler kontrastı azaltabildiği için genellikle tercih edilmez.

OCT, tedavinin işe yarayıp yaramadığını izlemenin de temel aracıdır. Yaş tipte enjeksiyonların hangi aralıkla tekrarlanacağına büyük ölçüde OCT’de sıvının geri gelip gelmediğine bakılarak karar verilir.

Sarı nokta tedavisi nasıl yapılır?

Sarı nokta tedavisi hastalığın tipine göre değişir. Yaş tipte amaç anormal damarlardan sızıntıyı durdurmaktır ve bunun ana yolu göz içi enjeksiyondur. Kuru tipte kaybedilen görmeyi geri getiren bir tedavi yoktur; hedef ilerlemeyi yavaşlatmak ve kalan görmeden günlük hayatta azami ölçüde yararlanmaktır.

Yaş tipte göz içi enjeksiyon (anti-VEGF)

Yaş tipte anormal damarların büyümesini VEGF adlı bir protein tetikler. Anti-VEGF ilaçlar bu proteini baskılar ve gözün içindeki camsı cisme ince bir iğneyle verilir. Damlayla uyuşturulan ve antiseptikle temizlenen göze yapılan işlem birkaç dakika sürer.

Tedavi çoğu zaman tek seferlik değildir. Genellikle ilk aylarda aylık aralıklarla birkaç enjeksiyonla başlanır; sonra OCT bulgularına göre aralıklar kişiye göre uzatılır ya da kısaltılır. Asıl amaç mevcut görmeyi korumaktır: bazı kişilerde görme bir miktar düzelir, bazılarında kaybın durması sağlanır. Aralıklar uzadıkça kontrol sayısı da azalır; sıvı geri gelirse aralık yeniden kısaltılır. Enjeksiyonları kendi başınıza bırakmak, kazanılan görmenin kaybedilmesine yol açabilir.

Enjeksiyondan sonra gözde batma, küçük bir kanlanma ve kısa süreli bulanıklık sık görülür. Göz içi enfeksiyon (endoftalmi), göz içi basıncında yükselme ya da retina yırtığı nadir ama ciddi risklerdir. İşlemin aşamalarını ve sonrasında nelere dikkat edileceğini göz içi iğne tedavisi rehberimizde ayrıntılı anlattık.

Seçilmiş bazı hastalarda, damardan verilen ışığa duyarlı bir ilacın özel bir lazerle etkinleştirildiği fotodinamik tedavi de kullanılabilir.

Kuru tipte takip ve AREDS2 takviyeleri

Kuru tipte üzerinde en çok çalışılmış yaklaşım, ABD Ulusal Göz Enstitüsü’nün (NEI) AREDS ve AREDS2 çalışmalarında test edilen vitamin-mineral formülüdür. AREDS2 formülü C ve E vitamini, çinko, bakır, lutein ve zeaksantin içerir. İlk AREDS çalışmasında formül, ileri evreye geçiş riskini beş yılda yaklaşık dörtte bir oranında azalttı. Bu fayda yalnızca belirli gruplarda görüldü:

• Her iki gözünde orta evre kuru tip hastalık olanlar
• Bir gözünde ileri evre (kuru ya da yaş tip) hastalık bulunanlar; formül diğer gözdeki ilerlemeyi yavaşlatabilir

Erken evrede ya da hastalığı olmayan kişilerde fayda gösterilmedi; takviyeler hastalığı önlemez. İlk formüldeki beta karoten, sigara içen ve geçmişte içmiş kişilerde akciğer kanseri riskindeki artışla ilişkilendirildiği için AREDS2’de yerini lutein ve zeaksantine bıraktı. Bu yüzden takviyeye, evreyi gören hekiminizin önerisiyle başlayın. Raftaki her “göz vitamini” bu formülle aynı değildir.

İleri kuru tipte görülen coğrafi atrofi için bazı ülkelerde ilerlemeyi yavaşlatmayı amaçlayan göz içi enjeksiyonlar onaylanmıştır. Bu ilaçlar kaybedilen görmeyi geri getirmez; kimler için uygun olduğu ve erişim durumu muayenede konuşulur.

Az görme rehabilitasyonu

Merkezde kalıcı kayıp geliştiyse büyüteçler, güçlü ve yönlendirilebilir okuma ışığı, telefon ve tabletlerde büyük yazı ile yüksek kontrast ayarları günlük işleri kolaylaştırır. Yan görme korunduğu için çoğu kişi bu araçlarla bağımsızlığını sürdürebilir.

Sarı nokta hastalığından korunmak mümkün mü?

Sarı nokta hastalığını tamamen önleyen bir yöntem yoktur; ama riski azaltan ve ilerlemeyi yavaşlatabilen alışkanlıklar vardır. Listenin başında sigarayı bırakmak gelir.

• Sigarayı bırakmak ya da hiç başlamamak
• Ispanak, karalahana, roka gibi koyu yeşil yapraklı sebzelere ve haftada birkaç kez balığa sofrada yer açmak
• Tansiyonu ve kolesterolü hekim takibiyle hedef aralıkta tutmak
• Düzenli fiziksel aktivite ve sağlıklı kilo
• Ailede sarı nokta hastalığı varsa göz dibi muayenesini daha erken yaşta ve daha sık yaptırmak

Lutein ve zeaksantinin hangi besinlerde bulunduğunu ve yağla birlikte tüketildiğinde neden daha iyi emildiğini göze iyi gelen besinler yazımızda bulabilirsiniz. Beslenme koruyucu bir zemin sağlar; ortaya çıkmış hastalığın tedavisinin yerini tutmaz.

Muayenede neler değerlendirilir?

Sarı nokta hastalığından şüphelenildiğinde muayene üç soruyu yanıtlar: hastalık var mı, hangi tipte ve evrede, tedavi mi yoksa yakın takip mi gerekiyor? Bu cevaplar, kontrol aralığını ve evde yapmanız gerekenleri belirler.

Op. Dr. Murat Ün’ün Kadıköy Bağdat Caddesi’ndeki muayenehanesinde değerlendirme; görme ölçümü, göz bebeği büyütülerek yapılan göz dibi muayenesi ve gerektiğinde OCT ile yapılır. Yaş tip saptanırsa enjeksiyon planı ve kontrol aralıkları birlikte belirlenir. Bu süreçlerin genel çerçevesini medikal retina tedavileri sayfasında görebilirsiniz.

Erken ya da orta evre kuru tip saptandıysa genellikle tedavi değil takip planlanır. Kontrol aralığı evreye göre belirlenir, evde nasıl kontrol yapacağınız gösterilir ve sigara, tansiyon gibi değiştirilebilir risk etkenleri konuşulur.

Muayeneye gelirken şunları yanınızda bulundurun:

• Kullandığınız gözlükler
• Düzenli kullandığınız ilaçların ve takviyelerin listesi
• Evde Amsler ızgarası kullanıyorsanız, değişiklikleri işaretlediğiniz kart
• Damla göz bebeğinizi birkaç saat büyük tutacağı için size eşlik edecek biri

Belirti olmasa bile 40 yaşından sonra düzenli aralıklarla, ailede sarı nokta hastalığı varsa hekiminizin önereceği daha sık aralıklarla yapılan kapsamlı göz muayenesi, hastalığı görme kaybı başlamadan yakalamayı sağlar.

Sık sorulan sorular