Göz Tansiyonu Belirtileri Nelerdir? Göz Tansiyonu Kaç Olmalı?

Göz tansiyonu belirtileri çoğu kişide hiç yoktur. En sık görülen tip olan açık açılı glokom, yıllarca ağrı, kızarıklık ya da bulanıklık yapmadan görme sinirine zarar verebilir; kayıp önce fark edilmeyen yan görme alanında başlar. Ani ve şiddetli göz ağrısı, kızarıklık, ışıkların çevresinde renkli halkalar, baş ağrısı ve bulantı ise kapalı açılı glokom krizine işaret edebilir ve acildir.

Bu yüzden “bir şikâyetim olursa giderim” yaklaşımı göz tansiyonunda işe yaramaz. Hastalığı erken yakalamanın yolu, belirti beklemeden yapılan basınç ölçümü ve görme sinirinin muayenesidir.

Göz tansiyonu nedir?

Göz tansiyonu, tıptaki adıyla göz içi basıncıdır (GİB): gözün ön bölümünü dolduran berrak sıvının (hümör aköz) oluşturduğu basınç. Bu sıvı sürekli üretilir ve renkli tabaka (iris) ile saydam tabakanın (kornea) birleştiği açıdaki süzgeç benzeri kanallardan (trabeküler ağ) dışarı akar. Üretim ile dışa akış dengedeyse basınç sabit kalır. Akış yavaşlarsa basınç yükselir.

Halk arasında “göz tansiyonu” denince çoğu zaman glokom (karasu hastalığı) kastedilir. Oysa ikisi aynı şey değildir. Glokom, görme sinirinin (optik sinir) zamanla hasar gördüğü bir hastalık grubudur; yüksek göz içi basıncı bu hasarın en önemli nedenidir ama tek nedeni değildir. Üç tablo birbirinden ayrılır:

• Oküler hipertansiyon: Basınç normalin üzerindedir ama görme siniri sağlıklıdır ve görme alanında kayıp yoktur. Bu kişiler “glokom şüphelisi” olarak izlenir.
• Glokom: Görme sinirinde hasar ve buna uyan görme alanı kaybı vardır. Basınç çoğunlukla yüksektir.
• Normal basınçlı glokom: Basınç normal aralıkta ölçüldüğü hâlde görme sinirinde glokom hasarı gelişir.

Glokomun genel seyrini ve tedavisini glokomda erken teşhisin kalıcı görme kaybını nasıl önleyebileceğini anlatan rehberde bulabilirsiniz.

Göz tansiyonu belirtileri nelerdir?

Göz tansiyonunun en sık görülen biçimi olan açık açılı glokom erken dönemde belirti vermez. ABD Ulusal Göz Enstitüsü’ne (NEI) göre glokomu olan kişilerin yaklaşık yarısı hastalığından habersizdir. Göz ağrımaz, kızarmaz; okuma ve uzak görme uzun süre normal kalır.

Hasar ilerledikçe görme alanının kenarlarında, sıklıkla burun tarafında kör noktalar oluşur. İki göz birbirinin eksiğini kapattığı ve beyin boşlukları doldurduğu için kişi bunu genellikle geç fark eder. İleri evrede görme, bir tünelin içinden bakılıyormuş gibi daralır. Kaybedilen görme alanı geri gelmez; tedavi kalan görmeyi korumayı amaçlar.

Belirti sanılan ama çoğu zaman ilgisiz şikâyetler

Ekran başında göz yorgunluğu, batma, sulanma ya da hafif kızarıklık genellikle kuru göz, alerji veya numara değişikliğinden kaynaklanır. Bu şikâyetler göz tansiyonunu ne düşündürür ne de dışlar. Kronik glokom da çoğu zaman baş ağrısı yapmaz. “Başım ağrımıyor, demek ki göz tansiyonum yok” düşüncesi bu yüzden yanıltıcıdır.

Acil durum: kapalı açılı glokom krizinin belirtileri

Kapalı açılı glokomda (dar açılı glokom) iris, sıvının çıkış yolunu aniden tıkayabilir ve basınç saatler içinde çok yükselir. Akut açı kapanması krizi denen bu tablo bir göz acilidir. Belirtiler genellikle tek gözde ve bir arada görülür:

• Gözde ani, şiddetli ağrı ve göz çevresinde hassasiyet
• Belirgin kızarıklık
• Ani bulanık görme
• Işıkların çevresinde gökkuşağı renginde halkalar (halo)
• Baş ağrısı
• Bulantı ve kusma

Bu belirtiler varsa beklemeden bir acil servise ya da göz acil birimine başvurun ve aracı kendiniz kullanmayın. Tedavi gecikirse görme kalıcı olarak kaybedilebilir. Bulantı ve kusma öne çıktığında tablo bazen mide rahatsızlığı ya da migren sanılır; tek gözde ağrı ve kızarıklık eşlik ediyorsa göz basıncı mutlaka akla gelmelidir. Bazı kişilerde tam krizden önce, çoğunlukla akşamları, gelip geçen bulanıklık, halolar ve hafif ağrı görülür. Bu uyarıcı ataklar da en kısa sürede muayene gerektirir.

Göz tansiyonu kaç olmalı?

Göz içi basıncı çoğu kişide 10–21 mmHg (milimetre cıva) arasında ölçülür ve bu aralık genellikle normal kabul edilir. Ancak bu sayı tek başına tanı koydurmaz: 23 mmHg ile yıllarca sağlıklı kalan da vardır, 16 mmHg ile glokom hasarı gelişen de.

ABD Glokom Araştırma Vakfı bu nedenle “normal” yerine “ortalama” basınç ifadesini tercih eder. Sizin için güvenli değer; görme sinirinizin durumuna, kornea kalınlığınıza, yaşınıza ve taşıdığınız risk etkenlerine göre belirlenir. Ölçülen değer genel olarak şöyle yorumlanır:

Tek ölçüm neden yetmez?

• Kornea kalınlığı: Kalın kornea basıncı olduğundan yüksek, ince kornea olduğundan düşük gösterebilir. Bu yüzden kornea kalınlığı ölçülür (pakimetri). Merkezde ince kornea, kendi başına da glokom riskini artıran bir etkendir.
• Geçirilmiş lazer ameliyatı: Miyopi için yapılan lazer tedavileri korneayı incelttiği için sonraki ölçümler olduğundan düşük çıkabilir. Ölçümden önce böyle bir ameliyat geçirdiyseniz bunu söyleyin.
• Gün içi dalgalanma: Basınç gün içinde değişir; tek bir düşük ölçüm iyileşme anlamına gelmeyebilir. Asıl bilgi, değerlerin aylar ve yıllar içindeki seyrindedir.
• Sinirin dayanıklılığı: Aynı basınca her görme siniri aynı tepkiyi vermez. Tanı; basınç, sinir başının görünümü ve görme alanı birlikte değerlendirilerek konur.

Glokom tedavisi gören kişilerde hekim genellikle bir “hedef basınç” belirler. Bu, görme sinirindeki ilerlemeyi durdurması beklenen değerdir ve kişiden kişiye değişir. Hasar ne kadar ilerlemişse hedef o kadar düşük tutulur.

Göz tansiyonu nasıl ölçülür?

Göz tansiyonu, tonometri adı verilen ağrısız bir testle birkaç saniyede ölçülür. Muayenede en sık iki yöntem kullanılır:

• Hava üflemeli (temassız) tonometri: Cihaz korneaya kısa bir hava üfler ve korneanın düzleşmesinden basıncı hesaplar. Gözünüze bir şey değmez; yalnızca ani bir hava hissi olur. Hızlı bir tarama yöntemidir.
• Aplanasyon tonometrisi: Göz, uyuşturucu bir damla ve boyayla hazırlanır; muayene mikroskobuna bağlı küçük bir uç korneaya hafifçe değer. En doğru sonucu veren yöntem kabul edilir ve sınırda ya da şüpheli değerler genellikle bununla doğrulanır.

Kalem biçimindeki taşınabilir cihazlar ise çocuklarda ya da muayene koltuğuna oturamayan kişilerde kullanılır. Evde kullanılan ölçüm cihazları yalnızca bazı glokom hastalarında, hekimin önerisiyle gün içindeki dalgalanmayı izlemek için tercih edilir. Göz kapağının üzerinden parmakla bastırıp “sertlik” anlamaya çalışmak güvenilir bir yöntem değildir.

Basınç ölçümü tek başına glokom taraması sayılmaz. Amerikan Oftalmoloji Akademisi (AAO), yalnızca göz basıncına bakan bir taramanın glokomu bulmak için yeterli olmadığını belirtir. Basıncı normal çıkan birinde de görme sinirine bakılması gerekir.

Göz tansiyonu neden olur?

Göz tansiyonu çoğunlukla göz içindeki sıvının yeterince dışarı akamaması nedeniyle yükselir. Açık açılı glokomda çıkış açısı açık görünür ama süzgeç kanallarındaki direnç yıllar içinde artar. Kapalı açılı glokomda iris, çıkış açısını fiziksel olarak daraltır ya da kapatır. Bazı kişilerde ise basınç normalken görme siniri hasar görür ve bunun nedeni her zaman bilinmez.

Göz tansiyonu ve glokom riskini artıran başlıca etkenler:

• 40 yaşın üzerinde olmak; risk yaşla birlikte artar
• Anne, baba ya da kardeşte glokom bulunması
• Yüksek miyopi (açık açılı tip için) ve hipermetropi (kapalı açılı tip için)
• Diyabet ve yüksek tansiyon
• Uzun süreli ya da yüksek dozda kortizon kullanımı
• Göze darbe almak ya da geçirilmiş göz ameliyatı
• Merkezde ince kornea
• Göz içinde pigment ya da pul benzeri madde birikimiyle seyreden durumlar (pigment dispersiyonu, psödoeksfoliasyon)

Bu etkenlerden biri sizde varsa düzenli ölçüm için şikâyet beklemeyin. Örneğin annesinde glokom olan 45 yaşında, miyop bir kişi, gözü hiç ağrımasa da yüksek risk grubundadır.

Bazı soğuk algınlığı, alerji ya da mide ilaçlarının prospektüsündeki “glokomda kullanmayın” uyarısı çoğunlukla dar açılı gözler içindir; çünkü göz bebeğini büyüten ilaçlar dar açıda krizi tetikleyebilir. Hangi glokom tipinde olduğunuzu ya da açınızın dar olup olmadığını göz hekiminize sorun ve bu bilgiyi ilaç yazan diğer hekimlerle paylaşın.

Kortizonlu göz damlası göz tansiyonunu yükseltir mi?

Evet, yükseltebilir. Kortizonlu (steroid içeren) göz damlaları ve pomatlar bazı kişilerde birkaç hafta içinde göz içi basıncını belirgin biçimde artırır; buna steroide bağlı göz tansiyonu denir. AAO, uzun süreli ya da yüksek dozlu kortizon kullanımının özellikle glokomu olanlarda basıncı yükseltebileceğini ve ağızdan alınan kortizonla gözün kendisine ya da çevresine uygulanan kortizonun (damla, pomat, iğne) bu açıdan daha riskli olduğunu belirtir.

Kortizonlu damlalar göz ameliyatlarından sonra ve bazı alerjik ya da iltihabi göz hastalıklarında (ör. üveit) gerçekten gereklidir; hekim kontrolünde, basınç izlenerek kullanılır. Sorun denetimsiz kullanımdır, çünkü basınç yükselirken hiçbir şey hissetmezsiniz. Şu kurallar işinizi kolaylaştırır:

• Evde kalan, başkasına yazılmış ya da eski bir reçeteden kalan kortizonlu damlayı kızarıklık veya kaşıntı için kendi başınıza kullanmayın.
• Bir damlanın kortizon içerip içermediğini prospektüsteki etken madde bölümünden ya da eczacınızdan öğrenebilirsiniz.
• Hekiminiz kortizonlu damla başladıysa kontrol randevularını aksatmayın; tedavi uzadıkça göz basıncının ölçülmesi daha da gerekli hâle gelir.
• Glokomunuz ya da ailenizde glokom varsa kortizon reçete eden her hekime (dermatoloji, göğüs hastalıkları, romatoloji dahil) bunu söyleyin.
• Kortizonlu damlayı kendi başınıza aniden de kesmeyin; bazı hastalıklarda doz kademeli azaltılır.

Tansiyon göze vurur mu?

Kan basıncı (halk arasında tansiyon) ile göz tansiyonu farklı şeylerdir: biri atardamarlardaki, diğeri göz içindeki basınçtır. Kan basıncınızın yüksek olması göz tansiyonunuzun da yüksek olduğu anlamına gelmez. İkisi de mmHg ile ifade edilse bile değerler karşılaştırılamaz. Yine de “tansiyon göze vurur” sözünün bir karşılığı vardır: uzun süre kontrolsüz kalan yüksek tansiyon, retina damarlarına zarar verebilir.

İlişki iki yönlüdür. Yüksek tansiyon, oküler hipertansiyon ve glokom için risk etkenleri arasında sayılır. Öte yandan uykuda kan basıncının çok düşmesi de bazı kişilerde görme sinirine giden kan akışını azaltarak glokom hasarını artırabilir. Tansiyon ilacını akşam alıyorsanız ya da sık baş dönmesi yaşıyorsanız bunu göz hekiminize söyleyin, ama ilacınızın saatini ya da dozunu kendi başınıza değiştirmeyin.

Çok yüksek kan basıncıyla birlikte ani görme değişikliği ya da şiddetli baş ağrısı acil bir durumdur ve hemen tıbbi yardım gerektirir.

Göz tansiyonuna ne iyi gelir? Evde göz tansiyonu nasıl düşürülür?

Evde göz tansiyonunu güvenilir biçimde düşüren bir yöntem yoktur. Bitki çayları, takviyeler ya da “göz tansiyonu kürleri” için kanıtlanmış bir etki bulunmaz; AAO, bitkisel ürünlerin hekimin önerdiği tedavinin yerine asla kullanılmaması gerektiğini vurgular. Basıncı düşüren şey düzenli kullanılan damlalar, gerektiğinde de lazer ya da cerrahidir.

Yaşam tarzının etkisi sınırlıdır ama sıfır değildir:

• Düzenli, orta tempolu egzersiz: Tempolu yürüyüş, yüzme ya da sabit bisiklet bazı açık açılı glokom hastalarında basıncı bir miktar düşürebilir. Etki egzersiz bırakılınca kaybolur ve tedavinin yerini tutmaz.
• Baş aşağı pozisyonlardan kaçınmak: Başın uzun süre kalpten aşağıda kaldığı duruşlar (ters asılma masaları, bazı yoga pozları) basıncı belirgin yükseltir. Glokomunuz varsa hangi hareketlerden kaçınmanız gerektiğini hekiminize sorun.
• Nefes tutarak yüklenmemek: Ağır ağırlık kaldırırken nefesi tutmak basıncı artırabilir; doğru nefes tekniğini bir eğitmenden öğrenmek işe yarar.
• Uyku pozisyonu: Gözünüzü yastığa ya da kolunuza bastırarak uyumayın. Yüksek sesle horluyor ya da uykuda nefesiniz duruyorsa uyku apnesi açısından değerlendirilin; uyku apnesi glokomla ilişkilendirilmiştir.
• Beslenme: Yeşil yapraklı sebzeler ve renkli meyveler genel sağlığı destekler; ancak beslenmenin göz basıncını doğrudan düşürdüğü gösterilmemiştir.

Tedavide temel kural: damlayı kesmemek

Göz tansiyonu damlaları sıvı üretimini azaltarak ya da dışa akışı artırarak çalışır. Etkileri sınırlı süreli olduğu için her gün, önerilen saatlerde kullanılmaları gerekir. “Gözüm iyi” diye damlayı bırakan birinde basınç birkaç gün içinde eski düzeyine dönebilir ve bu hiçbir belirti vermez. Yanma ya da kızarıklık gibi yan etkiler oluyorsa damlayı bırakmak yerine hekiminize başvurun; tedavi değiştirilebilir.

Damlalar yeterli olmadığında ya da düzenli kullanılamadığında lazer ve cerrahi seçenekler değerlendirilir. Açık açılı glokomda süzgeç kanallarına uygulanan lazer (trabeküloplasti), dar açıda ise iriste küçük bir açıklık oluşturan lazer (iridotomi) kullanılır. Lazer ve cerrahinin de geçici basınç artışı, iltihap, enfeksiyon ya da ek işlem gereksinimi gibi olası riskleri vardır ve karar öncesinde ayrıntılı konuşulur. Hangi yöntemin size uygun olduğu muayene ve ölçümlerle belirlenir; seçeneklerin ayrıntısı glokom ve göz tansiyonu tedavisi sayfasında yer alıyor.

Göz tansiyonu muayenesinde neler değerlendirilir?

Göz tansiyonu değerlendirmesi, basınç ölçümünden fazlasını kapsar. Kapsamlı bir glokom muayenesi genellikle şu adımlardan oluşur:

1. Öykü: Ailede glokom, kullandığınız ilaçlar (özellikle kortizon ve tansiyon ilaçları), geçirilmiş göz ameliyatları ve darbeler sorulur.
2. Görme keskinliği ve göz numarasının ölçümü.
3. Göz içi basıncının ölçümü (tonometri); gerekirse farklı günlerde ya da günün farklı saatlerinde tekrarlanır.
4. Kornea kalınlığının ölçümü (pakimetri), basınç değerini doğru yorumlamak için.
5. Açı muayenesi (gonyoskopi): Özel bir mercekle sıvının çıkış açısının açık mı dar mı olduğuna bakılır.
6. Görme sinirinin muayenesi: Göz dibine bakılarak sinir başındaki çukurlaşma değerlendirilir; bunun için göz bebeğini büyüten damla kullanılabilir.
7. Optik koherens tomografi (OCT): Sinir lifi tabakasının kalınlığı ölçülür ve sonraki kontrollerle karşılaştırılır.
8. Görme alanı testi: Fark etmediğiniz yan görme kayıplarını ortaya çıkarır.

Op. Dr. Murat Ün’ün Kadıköy Bağdat Caddesi’ndeki muayenehanesinde de göz tansiyonu şüphesinde basınç ölçümü, görme sinirinin muayenesi ve gerekli görülen ek testler birlikte yorumlanır; karar tek bir sayıya göre verilmez. Rutin bir kontrolde nelere bakıldığını kapsamlı göz muayenesi sayfasında görebilirsiniz.

Göz tansiyonunu ne sıklıkla ölçtürmelisiniz?

Şikâyetiniz olmasa da 40 yaşında kapsamlı bir göz muayenesi yaptırmanız önerilir; bu muayene sonraki yıllar için bir başlangıç noktası olur. Risk etkenleri olanlarda kontroller genellikle 1–2 yılda bir, glokom tanısı ya da şüphesi olanlarda hekimin belirlediği daha sık aralıklarla yapılır. Yaşa göre önerilen aralıkları göz muayenesi sıklığı rehberinde bulabilirsiniz.

Sık sorulan sorular