Konjonktivit (Göz Nezlesi) Nedir? Belirtileri, Bulaşıcı mı, Nasıl Geçer?

Konjonktivit, göz akını ve göz kapaklarının iç yüzünü örten ince, saydam zarın (konjonktiva) iltihaplanmasıdır; halk arasında göz nezlesi ya da kırmızı göz hastalığı denir. En sık nedeni virüslerdir, onu bakteriler ve alerji izler. Viral ve bakteriyel türler bulaşıcıdır, alerjik tür bulaşmaz. Çoğu konjonktivit bir iki hafta içinde kendiliğinden geçer; ağrı, ışığa bakamama ve görmede azalma ise aynı gün muayene gerektirir.

Kızaran her göz konjonktivit değildir. Kornea enfeksiyonları ve göz içi iltihapları da aynı kızarıklık ve sulanmayla başlayabilir. Hangi belirtinin evde izlenebileceğini, hangisinin beklemeye gelmediğini bilmek hem gereksiz damla kullanımını hem de geç kalmayı önler.

Konjonktivit nedir, göz nezlesi ile aynı şey mi?

Göz nezlesi, konjonktivitin halk arasındaki adıdır ve çoğu zaman bulaşıcı, virüse bağlı türü anlatmak için kullanılır. Konjonktivit ise nedeni ne olursa olsun konjonktivanın iltihabını anlatan genel tıbbi terimdir.

Konjonktiva, göz akının (sklera) üzerini ve göz kapaklarının iç yüzeyini kaplayan, içinden ince damarlar geçen bir zardır. İltihaplandığında bu damarlar genişler: göz akı pembe ya da kırmızı görünür, zar şişer ve akıntı artar. İngilizce kaynaklarda aynı tablo “pembe göz” (pink eye) adıyla geçer.

Konjonktivitin üç ana nedeni vardır: virüsler, bakteriler ve alerjenler. Klorlu havuz suyu, duman, hava kirliliği, makyaj malzemeleri ve göze sıçrayan kimyasallar da konjonktivayı tahriş ederek benzer bir tablo yaratabilir.

Konjonktivit belirtileri nelerdir?

Konjonktivit belirtileri genellikle göz akında kızarıklık, batma ya da yanma, sulanma, akıntı ve sabahları kirpiklerde kabuklanmadır. Çoğu zaman iki göz etkilenir; viral türde şikâyet sıklıkla bir gözde başlar ve birkaç gün içinde diğer göze geçer.

• Göz akında pembe ya da kırmızı renk
• Gözde kum, batma veya yanma hissi
• Sulanma
• Beyaz, sarı ya da yeşil akıntı
• Sabah uyanınca birbirine yapışmış kirpikler
• Göz kapaklarında şişlik
• Kaşıntı (alerjik türde ön plandadır)
• Hafif ışık hassasiyeti ve akıntı silinince düzelen bulanıklık
• Bazı viral enfeksiyonlarda kulağın hemen önünde küçük, hassas bir şişlik (lenf bezi)
• Kontakt lensin rahatsız etmeye başlaması

Gözde çapaklanma neden olur?

Çapak, gece boyunca kirpik diplerinde biriken ve kuruyan akıntıdır. Sabah gözünüzü açmakta zorlanıyorsanız akıntı uyurken birikmiş demektir. Koyu, sarı-yeşil ve yapışkan çapak daha çok bakteriyel enfeksiyonu düşündürür; sulu akıntı viral türde, ipliksi beyaz akıntı ise alerjide daha sık görülür.

Çapağı ovalayarak koparmayın. Kaynatılıp soğutulmuş suya batırılmış temiz bir pamukla silin ve her göz için ayrı pamuk kullanın. ABD Ulusal Göz Enstitüsü (NEI), akıntı varsa göz çevresinin günde iki üç kez temiz, ıslak bir bez ya da yeni bir pamukla temizlenmesini öneriyor.

Viral, bakteriyel ve alerjik konjonktivit nasıl ayırt edilir?

Kaşıntı ön plandaysa alerjik, akıntı sulu ve soğuk algınlığı eşlik ediyorsa viral, akıntı koyu ve sarı-yeşilse bakteriyel konjonktivit daha olasıdır. Bu ipuçları yol gösterir ama tek başına yeterli değildir; NEI de belirtiler çoğu zaman birbirine benzediği için nedeni ayırt etmenin zor olabildiğini vurguluyor.

Viral türün en çok bilinen etkeni adenovirüslerdir. Adenovirüs bazen korneayı da tutar; bu durumda kızarıklık geçtikten sonra korneada küçük bulanıklıklar kalabilir ve görme bir süre puslu olabilir. Uçuk virüsünün (herpes) yaptığı göz enfeksiyonları da konjonktivite benzer, ama genellikle tek gözde ağrı ve ışık hassasiyetiyle seyreder ve farklı bir tedavi ister.

Göz nezlesi bulaşıcı mı, nasıl bulaşır?

Viral ve bakteriyel göz nezlesi bulaşıcıdır; alerjik konjonktivit bulaşmaz. Bulaş çoğunlukla akıntıya dokunan elin göze değmesiyle, ortak havlu ve yastık kullanımıyla ya da kapı kolu, telefon, klavye gibi ortak yüzeylerle olur.

Okul ve iş konusunda kaynaklar farklı yaklaşır. Amerikan Oftalmoloji Akademisi (AAO), viral ya da bakteriyel konjonktiviti olan kişinin gözlerindeki kızarıklık ve akıntı geçene kadar evde kalmasını öneriyor. İngiltere Ulusal Sağlık Servisi (NHS) ise kişi kendini çok hasta hissetmiyorsa okuldan ya da işten uzak durmayı zorunlu görmüyor. Pratikte kararı okulun ya da işyerinin kuralı ve hekiminizin değerlendirmesi belirler. Kreş, okul ve sağlık kuruluşu gibi yakın temaslı ortamlarda akıntı sürerken evde kalmak, bulaşı azaltmanın pratik bir yoludur.

Bulaşma riskini azaltmak için:

• Ellerinizi sık sık sabunla yıkayın; sabun ve su yoksa alkollü el dezenfektanı kullanın.
• Gözünüze dokunmayın, ovuşturmayın; dokunduysanız elinizi hemen yıkayın.
• Havlu, yastık, göz makyajı, gözlük ve göz damlasını kimseyle paylaşmayın.
• Akıntıyı her silişte yeni bir mendil ya da pamuk kullanın ve hemen atın.
• Damla damlatırken şişenin ucunu göze ya da kirpiklere değdirmeyin.
• Enfeksiyon sırasında kullandığınız göz makyajını, kontakt lensleri ve lens kabını iyileştikten sonra yenileyin.

Konjonktivit kaç günde geçer?

Göz nezlesi kaç günde geçer sorusunun cevabı türe göre değişir. Viral konjonktivit genellikle 7–14 günde kendiliğinden geçer, bazı kişilerde 2–3 haftayı bulabilir. Bakteriyel konjonktivitin hafif olguları çoğu zaman 2–5 gün içinde düzelmeye başlar; alerjik konjonktivit ise alerjenle temas sürdükçe devam eder. Bu süreler ABD Hastalık Kontrol ve Önleme Merkezleri’nin (CDC) verdiği aralıklardır.

Bir haftayı geçtiği hâlde düzelme göstermeyen ya da kötüleşen konjonktivit muayene gerektirir; NHS de yedi gün içinde geçmeyen şikâyetlerde hekime başvurulmasını öneriyor. Antibiyotikli damla başlandıysa ve 24 saat içinde hiçbir düzelme yoksa yeniden değerlendirme gerekir.

İki haftayı aşan kızarıklık konjonktivit dışındaki nedenleri akla getirir: kapak kenarı iltihabı, kuru göz, süregen alerji ya da kornea iltihabı bunların başında gelir. Bu durumda damla değiştirerek beklemek yerine nedenin bulunması gerekir.

Konjonktivit nasıl geçer, tedavisi nasıl yapılır?

Konjonktivitin tedavisi nedenine göre değişir. Viral türün kendisine yönelik ilaç çoğu zaman yoktur ve tablo kendiliğinden geçer; bakteriyel türde hekim gerekirse antibiyotikli damla ya da merhem verir; alerjik türde alerjenden uzak durmak ve alerji damlaları işe yarar.

Türü ne olursa olsun şu adımlar iyileşme sürecini rahatlatır:

1. Kapalı gözlerinizin üzerine birkaç dakika soğuk, nemli ve temiz bir bez koyun.
2. Akıntıyı kaynatılıp soğutulmuş suyla, her göz için ayrı pamuk kullanarak temizleyin.
3. Yanma ve kum hissi için suni gözyaşı kullanabilirsiniz; şişeyi yalnız siz kullanın.
4. Kontakt lensi tamamen bırakın ve gözlüğe geçin.
5. Göz makyajı yapmayın.
6. Gözünüzü ovuşturmayın; kaşıntı varsa soğuk kompres daha çok rahatlatır.

İyileşme döneminde göz kapağınızda istemsiz atmalar fark edebilirsiniz. Bu, konjonktivitin bir belirtisi değildir; tahriş olmuş göz yüzeyi, yorgunluk ve uykusuz geceler kapaktaki küçük kasları uyarabilir. Bu atmaların nedenlerini ve ne zaman önemsenmesi gerektiğini göz seğirmesini anlatan yazımızda bulabilirsiniz.

Antibiyotikli damla her zaman gerekir mi?

Hayır. Antibiyotikler yalnız bakteriyel konjonktivitte işe yarar; en sık görülen viral türde ve alerjik türde etkisi yoktur. Hafif bakteriyel konjonktivit bile çoğu zaman kendiliğinden düzelir. CDC’ye göre antibiyotik; akıntı yoğunsa, bağışıklık zayıfsa ya da bazı bakterilerden şüpheleniliyorsa iyileşmeyi kısaltmak, komplikasyonları ve bulaşı azaltmak için tercih edilir.

Evde kalmış eski bir şişeyi ya da başkasına yazılmış bir damlayı kullanmayın; açıldıktan sonra kullanım süresi geçmiş şişeler kirlenmiş olabilir. Antibiyotik reçete edildiyse hekiminizin söylediği sıklıkta ve sürede kullanın, göz rahatladı diye erken bırakmayın.

Kortizonlu ve kızarıklık giderici damlaları neden kendi başınıza kullanmamalısınız?

Kortizonlu damla kızarıklığı hızla azalttığı için cazip gelir, ama konjonktivitte kendi başınıza kullanılmamalıdır. Altta herpes gibi bir virüs ya da kornea enfeksiyonu varsa kortizon enfeksiyonu ağırlaştırabilir; uzun ve kontrolsüz kullanımda göz tansiyonunu yükseltebilir ve katarakt gelişimini hızlandırabilir. AAO, kortizonlu damlaların olası ciddi yan etkileri nedeniyle hekim gözetimi olmadan kullanılmaması gerektiğini vurguluyor.

Reçetesiz satılan kızarıklık giderici (damar büzücü) damlalar ise yalnız görüntüyü düzeltir, iltihabı tedavi etmez. AAO bu damlaların iki üç günden uzun kullanılmamasını öneriyor; uzun kullanımda kızarıklık geri tepme biçiminde artabilir.

Alerjik konjonktivitte ne yapılır?

Alerjik konjonktivitte ilk adım tetikleyiciden uzak durmaktır: polen yoğunken pencereleri kapalı tutmak, evcil hayvanı yatak odasına almamak, dışarıdan gelince yüzü yıkamak gibi. Soğuk kompres ve suni gözyaşı kaşıntıyı hafifletir; hekim gerekirse antihistaminik ya da mast hücre stabilizatörü grubundan damlalar önerir. Her yıl aynı mevsimde tekrarlayan ya da yıl boyu süren şikâyetler ayrıntılı değerlendirme gerektirir.

Kontakt lens kullanıyorsanız konjonktivitte ne yapmalısınız?

Gözünüz kızardığı anda lensi çıkarın ve şikâyetler tamamen geçene kadar takmayın. Lens kullanırken başlayan kızarıklık, özellikle ağrı ve ışık hassasiyeti eşlik ediyorsa sıradan bir göz nezlesi olmayabilir; lens kullananlarda kornea enfeksiyonu riski daha yüksektir ve aynı gün muayene gerekir.

• Günlük ya da kısa süreli lenslerinizi atın; şikâyetler başladıktan sonra kullandığınız lens ve göz ürünlerini yeniden kullanmayın.
• Uzun süreli lenslerinizi hekiminizin önerdiği şekilde temizleyin ya da yenileyin; lens kabını mutlaka değiştirin.
• Göz tamamen iyileşip hekiminiz onay verene kadar gözlük kullanın.
• Muayeneye lensi takmadan, lens kabınızla birlikte gelin.

Lens kullanırken kaşıntı ve akıntıya göz kapağının iç yüzünde kabarcıklar eşlik ediyorsa lense ya da lens solüsyonuna karşı alerji gelişmiş olabilir. NHS bu durumda da hekime başvurulmasını öneriyor; lens türünü ya da bakım düzenini değiştirmek gerekebilir.

Konjonktivit ciddi mi, hangi belirtilerde aynı gün muayene gerekir?

Konjonktivit çoğu zaman ciddi değildir ve kalıcı hasar bırakmadan geçer. Ancak ağrı, ışığa bakamama, görmede azalma ya da çok yoğun kızarıklık varsa sorun yalnız konjonktivada olmayabilir; kornea iltihabı (keratit) gibi görmeyi tehdit eden durumlar aynı belirtilerle başlar.

Şu durumlarda beklemeden, aynı gün bir göz doktoruna başvurun:

• Orta ya da şiddetli göz ağrısı
• Işığa bakamama ya da giderek artan ışık hassasiyeti
• Akıntıyı sildikten sonra da düzelmeyen bulanık görme
• Bir ya da iki gözde çok yoğun kızarıklık
• Görmede ışık çakmaları ya da dalgalı çizgiler
• Kontakt lens kullanırken başlayan kızarıklık
• Göze bir şey kaçması, gözün çizilmesi ya da kimyasal sıçraması (kimyasalda önce gözü bol temiz suyla yıkayın, ardından acile gidin)
• Göz çevresinde, alında ya da burun ucunda kabarcıklı döküntü
• Bağışıklığı zayıflatan bir hastalık ya da tedavi sırasında başlayan kızarıklık
• Tedaviye rağmen kötüleşen tablo

Bebeklerde ve çocuklarda konjonktivit

Yenidoğanda konjonktivit beklemeye gelmez. NHS, 30 günden küçük bir bebekte kızarık ve çapaklı gözü acil değerlendirme gerektiren durumlar arasında sayıyor; NEI de gözünde akıntı ya da kızarık, şiş kapakları olan yenidoğanın hemen hekime götürülmesini öneriyor. Bebeklerde sık görülen gözyaşı kanalı tıkanıklığı da sulanma ve çapak yapar; ikisini ayırmak muayeneyle mümkündür.

Daha büyük çocuklarda viral göz nezlesi kreş ve okulda hızla yayılır. Çocuğun gözünü ovmamasını sağlamak zordur; tırnaklarını kısa tutmak, sık el yıkatmak ve havlusunu ayırmak işe yarar. Işıktan kaçan, gözünü açamayan ya da ateşi olan çocuk aynı gün değerlendirilmelidir.

Muayenede neler değerlendirilir?

Muayenede amaç kızarıklığın konjonktivadan mı kaynaklandığını, korneanın etkilenip etkilenmediğini ve hangi türün söz konusu olduğunu ayırmaktır. Tedavi bu ayrıma göre seçilir; gereksiz antibiyotik ya da kortizon kullanımının önüne de bu sayede geçilir.

Op. Dr. Murat Ün’ün Kadıköy Bağdat Caddesi’ndeki muayenehanesinde kızarık gözle gelen bir kişide değerlendirme genellikle şu adımları içerir:

1. Şikâyetlerin ne zaman başladığı, çevrede benzer yakınması olan biri, soğuk algınlığı, alerji ve kontakt lens öyküsü ile kullanılan damlalar sorulur.
2. Görme keskinliği her göz için ayrı ölçülür.
3. Biyomikroskopla (yarık lamba) göz kapakları, kapak içi, konjonktiva ve kornea incelenir; kulak önündeki lenf bezine bakılabilir.
4. Floresein boyası damlatılarak kornea yüzeyinde yara ya da noktasal hasar aranır.
5. Gerekirse göz içi basıncı ölçülür ve göz içinde iltihap olup olmadığına bakılır.
6. Tablo tipik değilse, sık tekrarlıyorsa ya da bir yenidoğan söz konusuysa akıntıdan örnek alınabilir.

Muayeneye son günlerde kullandığınız damla ve merhemlerin kutularını getirmeniz, özellikle kortizon içeren bir ürünün kullanılıp kullanılmadığını anlamayı kolaylaştırır. Kornea tutulumu saptanırsa tedavi ve takip buna göre planlanır; korneayı etkileyen enfeksiyon ve izlere yönelik seçenekler kornea tedavileri sayfasında anlatılıyor.

Konjonktivit geçtikten sonra görmede bulanıklık sürüyorsa ya da kızarıklık sık tekrarlıyorsa kapsamlı bir göz muayenesi kapak kenarı, gözyaşı ve kornea yüzeyindeki altta yatan nedeni ortaya koyar.

Sık sorulan sorular